Jury hoort prijs voor Caruana Galizia

Op de vierde dag van het juryproces tegen Yorgen Fenech in Valletta nam hoofdonderzoeker Keith Arnaud de jury mee door het politiedossier over de autobomaanslag waarbij journalist Daphne Caruana Galizia in 2017 om het leven kwam (Lovin Malta). Kroongetuige Melvin Theuma, de tussenpersoon die informant werd, verklaarde tegenover de politie dat hij een foto van zichzelf met Keith Schembri had bewaard, de voormalige stafchef van toenmalig premier Joseph Muscat, omdat hij hem "wilde chanteren" (NBC News). Dat is een getuigenverklaring, geen rechterlijke vaststelling. Toch verklaart juist het feit dat zulke woorden onder ede worden uitgesproken, bijna negen jaar na de moord, waarom dit proces inmiddels over meer gaat dan één moordzaak.

Fenech, een zakenman, ontkent schuld en riskeert levenslang (The Guardian). Volgens het Openbaar Ministerie kregen de huurmoordenaars € 150.000 om Caruana Galizia te doden. De kernvraag is of de opdracht van hogerhand kwam. Aanklagers stellen dat zij werd vermoord omdat haar journalistieke werk machtige personen rond de Maltese regering bedreigde (The Guardian).

Europa kan beschamen. Alleen Malta kan veroordelen.

Het strafproces kan één vraag beantwoorden: is Fenech schuldig? Een andere vraag blijft buiten het bereik van de jury: heeft Malta hersteld wat de moord mogelijk maakte?

Een openbare onderzoekscommissie concludeerde dat de Maltese staat verantwoordelijkheid droeg voor het ontstaan van een "sfeer van straffeloosheid" rond de moord (Public Inquiry). Daarmee werd een moorddossier een toets voor de manier waarop Europa omgaat met rechtsstatelijk falen binnen een lidstaat. Het Europees Parlement nam in 2021 een resolutie aan waarin de zaak als een Europese aangelegenheid werd behandeld (European Parliament). Later stelde het Parlement een journalistiekprijs in op naam van Caruana Galizia, een duidelijk signaal dat EU-instellingen persvrijheid tot hun toezichtsdomein rekenen (European Parliament). De Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa plaatste de moord eveneens in een breder rechtsstatelijk kader (PACE), terwijl de Mensenrechtencommissaris van de Raad Malta opriep een nationaal actieplan voor mediavrijheid en de veiligheid van journalisten aan te nemen (Council of Europe).

Die instrumenten leveren druk op, geen afdwinging. Het jaarlijkse rechtsstaatrapport van de Europese Commissie kan tekortkomingen vastleggen en hervormingen aanbevelen, maar het kan Maltese wetgeving niet herschrijven en geen vonnissen afdwingen (Commission). Verantwoording kan uiteindelijk alleen komen van Malta's eigen rechtbanken en parlement.

Hervormingen deels uitgevoerd, deels vastgelopen

De beschikbare gegevens wijzen erop dat Malta daarmee nog niet klaar is. Het door de EU gefinancierde Media Pluralism Monitor-profiel voor Malta over 2026 stelt dat de aanbevelingen van de openbare onderzoekscommissie slechts deels zijn uitgevoerd, dat publieke functionarissen journalisten blijven aanvallen en dat de behandeling van verzoeken om overheidsinformatie gebrekkig blijft (CMPF). De Maltese anti-SLAPP-hervorming uit 2024, bedoeld om journalisten te beschermen tegen misbruik van rechtszaken om hen het zwijgen op te leggen, geldt bovendien nog altijd niet voor binnenlandse zaken. Een Maltese journalist die juridisch wordt belaagd door een Maltese eiser krijgt onder de nieuwe wet dus geen bescherming (CMPF).

Reporters Without Borders omschreef het proces tegen Fenech als een "historische en emblematische Europese zaak" (The Guardian). Italiaanse media brachten het als een verhaal over corruptie en de veiligheid van onderzoeksjournalisten binnen de EU (Euronews Italia). EU-instellingen verwijzen nog altijd naar de zaak wanneer zij persvrijheid en rechtsstaat in de Unie beoordelen. Maar aanhoudende buitenlandse aandacht is nog geen buitenlandse macht: geen Europese instelling kan in de rechtszaal zelf ingrijpen.

Waar toezicht ophoudt

Het proces zal uiteindelijk tot een oordeel over Fenech leiden. Wat dat oordeel ook wordt, de moeilijkere vraag blijft liggen: kan een kleine EU-lidstaat, waar politieke en zakelijke macht nauw met elkaar verweven zijn, geloofwaardig iemand uit de eigen elite vervolgen na jaren van gedocumenteerd institutioneel falen? Europese organen kunnen monitoren, aanbevelen en beschamen. Zij kunnen de zaak niet voeren. In de rechtszaal van Valletta wordt dat verschil concreet: daar botst abstract toezicht op afdwingbaar recht. Dit proces laat precies zien waar Europees toezicht ophoudt en nationale handhaving begint.