Rusland koppelt kernwapens aan Kaliningrad-blokkade

Rusland heeft de NAVO schriftelijk gewaarschuwd dat het al zijn wapens kan inzetten, ook kernwapens, als het bondgenootschap Kaliningrad probeert af te sluiten. De Russische exclave ligt ingeklemd tussen Polen en Litouwen. De NAVO ontkent dat zij het gebied bedreigt. Secretaris-generaal Mark Rutte zegt geen onmiddellijke dreiging voor NAVO-grondgebied te zien (Reuters). Moskou heeft geen bewijs openbaar gemaakt voor de blokkade waarvoor het zegt te vrezen.

Wat er in de nota staat

De waarschuwing stond in een informele diplomatieke nota die Reuters heeft ingezien. Volgens het persbureau stelt de nota de inzet van kernwapens afhankelijk van een poging de exclave te isoleren. Ook dreigt Rusland met aanvallen op besluitvormingscentra in NAVO-landen aan het begin van een conflict (The Moscow Times/Reuters). De aangehaalde passages noemen geen operatie, schepen of tijdstip.

De beschuldiging over een blokkade kwam via een ander kanaal. Russische ambassades zeiden informatie te hebben dat de NAVO Kaliningrad over land en over zee wilde afsluiten, maar deelden die informatie niet (AP/Daily News). Kremlinwoordvoerder Dmitri Peskov zei dat Russische beleidsdocumenten voorzien in een reactie op iedere poging tot blokkade. Diplomaten herinnerden Europese "heetgebakerde koppen" daar volgens hem aan (TASS). Daarmee rechtvaardigt Moskou de dreiging, maar toont het geen concreet plan aan.

Hoe de NAVO reageerde

NAVO-woordvoerder Allison Hart bevestigde dat het bondgenootschap de brief had ontvangen en beantwoord (AP/Daily News). Volgens Reuters noemde de reactie de NAVO een defensief bondgenootschap en stelde zij dat geen enkele oefening Russisch grondgebied bedreigde (The Moscow Times/Reuters). Dat is de ontkenning van één partij in het conflict. In de openbare berichtgeving is overigens geen besluit tot een blokkade te vinden.

Op 30 september ging secretaris-generaal Mark Rutte verder. Hij zei dat er geen onmiddellijke dreiging voor NAVO-grondgebied was en dat die inschatting drie weken, drie maanden en een jaar eerder dezelfde was (Reuters). Hij wilde de Russische tekst niet openbaar maken (NATO). De volledige briefwisseling is dus niet gepubliceerd.

Wat was dan aanleiding voor de brief? De vermoedens van de NAVO wijzen op een reguliere oefening. Die Zeit meldde op 29 september, op basis van het Duitse persbureau DPA, dat de alliantie dacht dat de nota een reactie was op een luchtoefening halverwege augustus (Die Zeit/DPA).

Militaire bronnen die niet bij naam werden genoemd, vertelden het persbureau dat de oefening liet zien hoe de NAVO de controle over Kaliningrad kon overnemen als Rusland NAVO-grondgebied zou aanvallen. Het gaat om een oorlogsscenario dat in vredestijd wordt geoefend, zoals gebruikelijk is bij de planning van afschrikking. Moskou kan dezelfde oefening opvatten als voorbereiding op de isolatie die in de nota wordt beschreven.

Waarom één vaag woord ertoe doet

De aanleiding voor een reactie is volgens de nota het "isoleren" van Kaliningrad, maar Moskou heeft niet uitgelegd wat daaronder valt. Juist die vaagheid vormt het praktische probleem. Russische ambassades kunnen een oefening voor een oorlogsscenario, zoals die van augustus, presenteren als voorbereiding op een blokkade. Dat is in grote lijnen wat ze nu hebben gedaan.

De druk komt vooral te liggen bij Litouwen en Polen, de twee NAVO-landen die aan de exclave grenzen. Een voorwaardelijke nucleaire dreiging met een onduidelijke aanleiding kan voor hun regeringen reden zijn om af te wegen hoe zichtbaar ze in de buurt oefenen. Dat effect is vooralsnog niet vastgesteld: uit de berichtgeving blijkt niet dat een bondgenoot sinds de brief een oefening heeft afgelast of een eenheid heeft verplaatst.

De feiten rechtvaardigen een beperkte conclusie. Rusland heeft een voorwaardelijke nucleaire dreiging geuit vanwege een blokkade waarvoor het geen openbaar bewijs heeft geleverd. De NAVO zegt geen onmiddellijke dreiging voor haar grondgebied te zien. Moskou beschikt over informatie die die inschatting zou kunnen veranderen. Zolang de ambassades de informatie waarop zij zeggen te steunen niet vrijgeven, bestaat de blokkade alleen in Russische verklaringen.