Letland wil Russische industrie weren

Het Letse ministerie van Buitenlandse Zaken heeft een wetsvoorstel opgesteld om de invoer van bepaalde industriegoederen uit Rusland en Belarus te verbieden. Daarmee wil Riga verder gaan dan de beperkingen die de EU gezamenlijk heeft afgesproken (Fontanka). De productlijst is nog niet gepubliceerd, en juist dat maakt uit. Een beperkt pakket aan veiligheidsgevoelige onderdelen valt nog te verdedigen als nationale maatregel. Een breed verbod op industriële categorieën begint al snel op handelsbeleid te lijken. En handelsbeleid ligt onder de EU-verdragen bij Brussel, niet bij de lidstaten.

Het economische probleem is eenvoudig. Een nationaal importverbod maakt inkoop duurder voor Letse bedrijven en verkleint hun keuze aan leveranciers. Voor de Russische inkomsten doet het vermoedelijk weinig. Dezelfde goederen kunnen immers via de douane van een andere lidstaat de EU binnenkomen en zich daarna vrij bewegen binnen de interne markt. Letland draagt dan de kosten. Rusland merkt er nauwelijks iets van.

Waarom Letland dit normaal niet mag — en waarom het het toch probeert

Het EU-recht is duidelijk. Artikel 207 VWEU geeft de Unie de exclusieve bevoegdheid over het gemeenschappelijke handelsbeleid: tarieven, handelsakkoorden en maatregelen tegen oneerlijke invoer. Artikel 3 VWEU bepaalt dat bij zo'n exclusieve bevoegdheid alleen de EU mag handelen. Lidstaten kunnen dus niet op eigen houtje bepalen welke buitenlandse goederen hun grens passeren.

Letland zal betogen dat dit geen handelsbeleid is, maar veiligheidsbeleid. De verdragen laten nationale beperkingen toe om redenen van openbare veiligheid (artikel 36) en bij ernstige internationale spanningen (artikel 347). Door de grootschalige Russische invasie van Oekraïne staat Riga sterker dan in een normaal handelsconflict. Maar het blijven smalle uitzonderingen, geen vrijbrief om een eigen nationaal handelsregime te voeren. Als Letland ze kan gebruiken voor industriegoederen die Brussel niet heeft verboden, kan elke lidstaat dat ook doen, met een eigen dreigingsbeeld en een eigen productlijst. Dan schuift de EU weg van één douane-unie naar 27 concurrerende nationale regimes, met hogere nalevingskosten voor grensoverschrijdende bedrijven en nieuwe prikkels om goederen om te leiden via de lidstaat met de soepelste regels.

De landbouwproef: grote cijfers, beperkt bereik

Letland heeft deze nationale route al getest bij voedsel. Sinds maart 2024 blokkeert het land de invoer van landbouwproducten en veevoer uit Rusland en Belarus. Het parlement verlengde het verbod tot juli 2027 en noemde het een veiligheidsnoodzaak (Saeima). Ook paste Letland zijn aanbestedingsregels aan: leveranciers moeten goederen van Russische en Belarusische oorsprong uitsluiten bij overheidscontracten (LV Portals).

De invoercijfers kelderden. Letse aankopen van Russisch en Belarusisch veevoer daalden met 93% en die van granen met 100% vergeleken met de eerste helft van 2024 (Bauskas Dzīve). Maar Letse functionarissen zeiden zelf dat EU-brede tariefsverhogingen het zwaarste werk deden. Bovendien sluit het verbod transitladingen en goederen met bestemming in andere EU-landen expliciet uit (Baltic Times). Producten van Russische oorsprong kunnen dus nog steeds via bijvoorbeeld een Duitse of Nederlandse haven de EU binnenkomen en daarna binnen het blok circuleren. Letse importeurs verliezen toegang; Russische exporteurs zoeken een andere deur.

Daar zit de economische kern van alleen optreden. Letse bedrijven betalen meer voor alternatieve leveranciers, Letse douanediensten krijgen extra handhavingswerk, en Russische inkomstenkanalen blijven via andere toegangspunten open.

Wie Letland steunt — en wie niet volgt

De EU verbiedt al de invoer van onder meer Russische kolen, olie, staal, cement, hout, aluminium, goud en diamanten (Europese Commissie, Raad). Het Letse voorstel richt zich op de industriegoederen die buiten die beperkingen zijn gebleven.

De Baltische staten en Polen delen Riga's behoefte aan hardere maatregelen. Litouwen, Letland en Estland hebben samen aangedrongen op versnelling van het EU-verbod op Russische olie-import (LRT). Toch staat Letland sterker in zijn motief dan in zijn methode. Het Poolse ministerie van Landbouw heeft gewaarschuwd dat lidstaten die eigen importverboden invoeren, inbreukprocedures bij het Hof van Justitie van de EU riskeren (Wiadomości Handlowe). Duitsland kiest een andere route: onderzoeken hoe Russische goederen via tussenpartijen in Kazachstan, China en Turkije de EU bereiken, met gerichte douanecontroles op de routes en bedrijven waar sanctieontwijking het waarschijnlijkst is (Bundestag).

Voorlopig staat niemand te dringen om Letlands nationale aanpak over te nemen.

Het precedent weegt zwaarder dan het handelsvolume

Zonder de goederencodes uit het wetsvoorstel valt niet te beoordelen hoe groot het directe handelseffect is. Dat effect kan best kleiner zijn dan het juridische precedent dat Letland schept. De Commissie heeft nog niet publiek gereageerd. De stemmen van getroffen Letse importeurs en bedrijven ontbreken vrijwel volledig in het debat.

Als Brussel dit laat passeren, krijgen andere frontlijnstaten een model voor nationale verboden buiten de EU-sancties om. Als Brussel de maatregel aanvecht, moet het het juridische raamwerk van de sancties verdedigen, ook wanneer het doelwit Russische handel is. Hoe dan ook dwingt een van de kleinste EU-lidstaten de Unie tot een vraag die zij liever voor zich uitschuift: hoe ver kan nationale veiligheid worden opgerekt binnen een gemeenschappelijk handelssysteem?