Letland telt 7,634 grenspogingen

Volgens de Letse grenswachtchef Guntis Pujāts is Letland het belangrijkste doelwit geworden van door Belarus georganiseerde grensoversteken. In 2026 werden 7.634 pogingen geregistreerd; smokkelnetwerken treden inmiddels zo agressief op dat Letse grenswachten waarschuwingsschoten hebben gelost (LRT). De druk zelf is niet nieuw. Nieuw is waar die druk terechtkomt, en wat dat laat zien over de Europese grensbewaking: op papier gemeenschappelijk, in de praktijk nationaal.

Een crisis die verhuist

De dagelijkse Litouwse cijfers maken het patroon zichtbaar. Op 7 juli hield Letland 68 mensen tegen aan de grens met Belarus. Litouwen hield er 14 tegen. Polen 5 (LRT). Belarus hoeft niet elk grensdeel tegelijk onder druk te zetten. Het tast af, concentreert de beweging en verplaatst die weer. Het land dat op dat moment onder druk staat, betaalt de rekening, terwijl buurlanden hun inzet aanpassen.

De EU herkende die logica al in 2021. De Europese Raad, waar de regeringsleiders de politieke lijn van de Unie bepalen, stelde toen dat Europa niet zou accepteren dat derde landen migranten als politiek instrument gebruiken. Daarna breidde de Raad de sancties tegen Belarus uit vanwege wat hij een hybride aanval noemde (European Council, Council). Vier jaar later staan die sancties nog steeds overeind, gaat de druk door en ligt de last nog altijd bij de lidstaat die toevallig dat stuk hek bewaakt.

Letlands probleem wordt Polens argument

Wie via Letland binnenkomt, blijft niet bij de Letse grens. Poolse autoriteiten hebben mensen aangehouden die Letland waren binnengekomen, door Litouwen reisden en vervolgens in vrachtwagens richting het westen werden aangetroffen. Sinds januari registreerde Polen alleen al aan de grens met Litouwen ongeveer 760 aanhoudingen (PAP).

Warschau gebruikt die bewegingen als argument om grenscontroles binnen Schengen, de paspoortvrije reiszone van de EU, in stand te houden. Volgens Polen hebben controles aan de Duitse en Litouwse grens geleid tot 3,84 miljoen inspecties, 1.900 weigeringen aan de grens en bijna 1.200 overdrachten voor terugname (RMF24). Elk cijfer versterkt de Poolse zaak voor verlenging van controles die tijdelijk moesten zijn, maar wel knagen aan het vrije verkeer waarvoor Schengen bestaat.

De druk trekt inmiddels ook buurlanden mee. Estland, dat zelf geen grens met Belarus heeft, stuurde een tweede ploeg agenten om Letse patrouilles te ondersteunen (PPA). Finland zond grenswachten naar Letland, terwijl het de eigen grens met Rusland gesloten houdt op basis van nationale noodwetgeving (Yle). Elke reactie is nationaal. Daarmee brokkelt toch iets af van de uniformiteit die Schengen belooft.

Wie controleert de noodsituatie

De nieuwe EU-regels voor asiel en migratie, die na 2024 van kracht werden, geven regeringen ruimte om in noodsituaties snellere en strengere grensprocedures toe te passen. Dat geldt ook bij crises waarin een buitenlandse staat doelbewust mensen richting de grens duwt (Crisis Regulation). Maar die regels schrappen het recht om asiel aan te vragen niet. Screening, controles op kwetsbaarheid en procedurele waarborgen blijven juridisch verplicht.

De beoordeling van UNHCR van de Letse ontwerp-asielwet laat zien waar de praktijk tekortschiet: toezicht op rechten, juridische bijstand, het herkennen van kwetsbare personen en grenzen aan detentie zijn onvoldoende uitgewerkt (UNHCR). In de drie frontlijnstaten keert hetzelfde patroon terug. Regeringen behandelen de noodsituatie als bewijs dat harde handhaving werkt. De juridische controles die misbruik moeten voorkomen, blijven dun.

De Europese Commissie stelde al in 2021 noodmaatregelen voor Letland, Litouwen en Polen voor (Commission). Nu moet zij publiek verantwoorden of de waarborgen uit het nieuwe pact worden toegepast of juist worden omzeild op de grensdelen waar de druk het grootst is. Belarus heeft een drukmiddel gevonden dat Minsk vrijwel niets kost en Europa dwingt om een tegenstelling te beheren die het nog niet heeft opgelost: de gemeenschappelijke buitengrens wordt nationaal verdedigd, terwijl de juridische controle pas laat op gang komt.