Letse regering valt nadat NATO-luchtregels neerhalen van grensdrones verhinderen

In de nacht van 7 mei zagen Franse gevechtsvliegtuigen, op patrouille boven het Baltische luchtruim, een drone boven Rēzekne vliegen, een Letse stad op 40 kilometer van de Russische grens. De piloten volgden het toestel met het blote oog. Ze hadden wapens aan boord. Ze schoten niet. De reden, dagen later gemeld door de Letse televisie: "aan de inzetcriteria was niet voldaan." Binnen een week stapte de Letse minister van Defensie op, volgde de premier en viel de regering (Le Monde, Breaking Defense).

Dat niet werd ingegrepen, was geen storing in het systeem. Het systeem deed precies waarvoor het is ontworpen, alleen past de dreiging daar niet meer bij.

Vier schakels, geen trekker

De NAVO-luchtbewaking boven de Baltische staten loopt via een commandoketen met vier spelers, die elk een deel van de bevoegdheid hebben. De Noord-Atlantische Raad, waar alle 32 bondgenoten moeten instemmen, stelt de inzetregels vast. SACEUR, de hoogste geallieerde commandant in Europa en altijd een Amerikaanse generaal, vertaalt die regels in operationele bevelen. CAOC Uedem, een permanent commandocentrum in Duitsland, geeft opdracht tot onderschepping. En het land dat de toestellen levert, in dit geval Frankrijk, houdt via de eigen militaire lijn een nationaal veto over wapenvrijgave (NATO, Defence Matters).

Letland kan zelf geen NAVO-piloot bevelen te schieten. Het land heeft geen gevechtsvliegtuigen. Het levert de startbaan en de radarinfrastructuur, maar de vinger aan de trekker zit in Parijs, loopt via Uedem en blijft gebonden aan regels uit Brussel. De Letse NAVO-ambassadeur erkende zelf dat drones die het Letse luchtruim binnenvliegen "in de eerste plaats" een Letse verantwoordelijkheid zijn. Alleen heeft Letland niet de middelen om die verantwoordelijkheid ook waar te maken (LRT).

De regels vragen om visuele identificatie, zekerheid dat brokstukken geen burgers raken en een proportionaliteitstoets. Bij een trage drone die om 03.00 uur op 200 meter hoogte boven een bewoonde stad vliegt, zijn die voorwaarden mogelijk niet tijdig te vervullen voordat het toestel ergens inslaat.

De bilaterale uitweg

Omdat de NAVO werkt op het tempo van consensus, bouwen landen aan de oostflank aan bilaterale alternatieven met Oekraïne, het land dat inmiddels de meeste praktische ervaring heeft met drones op het slagveld. Op de top van de Boekarest Negen van 13 mei sloot Litouwen een volledige Drone Deal met Oekraïne, gericht op gezamenlijke productie van vier soorten drones op Litouws grondgebied (Euromaidan Press). Polen en Estland ontwikkelen samen de Mark 1-antidroneraket. Poolse fabrieken bereiden massaproductie voor, terwijl gevechtstests in Oekraïne al lopen (Army Recognition).

NAVO-secretaris-generaal Rutte onderschreef die redenering op de top zelf: "We kunnen niet doorgaan met het uitschakelen van drones van 20.000 dollar met raketten van 3 of 4 miljoen dollar... Oekraïne kan hier een grote rol spelen" (NATO). Finland, dat door nationale wetgeving beperkt is in het vuren richting de Russische grens, versnelt ondertussen via een apart spoor de samenwerking met Kyiv op het gebied van droneproductie (YLE).

De EU probeert overigens een eigen traject op te zetten. Op 5 mei opende de Europese Commissie de inschrijving voor oprichtende leden van een EU-Oekraïne Drone Alliance, met 25 mei als deadline (European Commission). Frankrijk en Duitsland verzetten zich echter tegen een coördinerende rol voor Brussel in defensie. Zij geven de voorkeur aan de NAVO of aan kleinere verbanden waarop zij meer grip hebben (Lowy Institute). Er bestaan nu drie institutionele sporen naast elkaar: de NAVO, de EU en bilaterale afspraken. Geen daarvan levert al een sluitend systeem op.

Een gat dat de kaart volgt

Zo ontstaat een bondgenootschap met twee snelheden. Landen met een eigen luchtmacht, zoals Polen en Finland, kunnen nationaal optreden wanneer drones hun grens passeren. Polen heeft al zeker drie Russische drones boven eigen grondgebied neergehaald. Landen zonder eigen gevechtsvliegtuigen, zoals Letland, Estland en Litouwen, blijven aangewezen op de consensusgebonden commandoketen van de NAVO. Die bleek te traag voor een dreiging die in minuten wordt gemeten.

Op 15 mei volgde opnieuw een dronealarm in Oost-Letland. NAVO-toestellen stegen weer op. Het structurele gat dat op 7 mei zichtbaar werd, is nog niet gedicht (LSM). De drones blijven komen, terwijl het bondgenootschap dat is ontworpen om een gewapende aanval af te schrikken nog geen antwoord heeft op een goedkoop onbemand toestel dat 's nachts laag boven een stad van een lidstaat vliegt. De bilaterale golf kan dat gat uiteindelijk vullen. Voorlopig hebben juist de meest blootgestelde landen de minste bevoegdheid om zichzelf te beschermen.