Rechtszaak bedreigt Roemeense NAVO-routes

Het begon als een administratief geschil: een rechtszaak tegen de vergunning van ROMATSA, de enige gecertificeerde civiele luchtverkeersleider van Roemenië. Toch belandde de zaak snel bij CSAT, de hoogste nationale veiligheidsraad van het land, met een duidelijke waarschuwing. Een mogelijke schorsing van ROMATSA zou NAVO-missies aan de oostflank kunnen verstoren en Europese vliegroutes tot omleidingen dwingen (HotNews, Adevărul).

Het Roemeense luchtruim ging niet dicht. De uitspraak van het hof van beroep in Boekarest was niet definitief en kon ook niet meteen worden uitgevoerd (Digi24). Maar de snelheid waarmee een rechtszaak een veiligheidskwestie werd, liet wel iets zien dat verder reikt dan Roemenië. De NAVO-operaties aan de oostflank leunen op civiele infrastructuur waarover geen enkel NAVO-commando juridisch de controle heeft.

Wie controleert het luchtruim, en wie niet

Volgens de EU-regels voor het Gemeenschappelijk Europees Luchtruim moet elke lidstaat zelf de organisaties certificeren en controleren die het luchtverkeer in zijn luchtruim beheren (Regulation 550/2004). In Roemenië heeft ROMATSA die certificering als enige. Een erkend civiel alternatief bestaat niet, al bespraken functionarissen wel een noodscenario waarin het leger de civiele luchtverkeersleiding zou overnemen (Știrile ProTV). Of Roemenië daarvoor de juridische bevoegdheid en voldoende opgeleide verkeersleiders heeft, is nooit getest.

Daar zit de flessenhals. Gevechtsvliegtuigen, geallieerde logistieke vluchten, passagierstoestellen en doorgaande vliegroutes bewegen allemaal door hetzelfde nationaal beheerde luchtruim. Eurocontrol, de pan-Europese organisatie die luchtverkeersstromen over het continent coördineert, kan toestellen om een probleem heen leiden. Zij kan niet de luchtverkeersautoriteit van een land vervangen (Eurocontrol). NATO Air Command kan militaire missies aansturen, maar heeft geen bevoegdheid om binnen een lidstaat civiele luchtverkeersdiensten te draaien (NATO Air Command). Valt de civiele dienstverlener weg, dan verliest Roemenië het systeem dat militair en civiel verkeer veilig uit elkaar houdt. Niemand anders kan dat zomaar overnemen.

Dezelfde zwakte langs de flank

De Roemeense zaak is de scherpste casus, maar de afhankelijkheid loopt door langs de hele oostelijke NAVO-lijn. Elk bondgenootschappelijk land daar gebruikt civiele systemen voor militaire verplaatsingen, telkens met een eigen kwetsbaar punt.

Duitslands Operationsplan Deutschland zegt het vrij expliciet: NAVO-versterkingen richting het oosten zijn afhankelijk van civiele havens, bruggen, spoorlijnen, wegen en luchthavens (BMVg). Volgens Focus doet een militaire trein van Frankrijk naar Polen er nu 45 dagen over; Europese planners willen dat terugbrengen naar drie (Focus, Democrata). Polen dringt daarom aan op wat het "militaire Schengen" noemt: troepen en materieel moeten in een crisis net zo snel grenzen kunnen passeren als goederen, met luchthavens en spoorterminals die dan ook militair inzetbaar zijn.

Het patroon is duidelijk. De afschrikking van de NAVO draait op luchtverkeersleiders, spoorterminals en civiele luchthavens. Die zijn nationaal geregeld, civiel beheerd en dus kwetsbaar voor problemen die weinig met klassieke defensieplanning te maken hebben.

Wat onopgelost blijft

De waarschuwing van CSAT had twee functies. Zij wees op een reële zwakte: volgens HotNews, dat zich baseert op modellen van Eurocontrol, verwerkt het Roemeense luchtruim bijna 2.000 dagelijkse overvliegbewegingen, terwijl ook de luchtverbindingen van Moldavië ervan afhangen (HotNews). Tegelijk zette de veiligheidsraad politieke druk op de rechterlijke macht en de regering om de zaak op te lossen voordat de gevolgen tastbaar werden.

De grotere vraag blijft ook na dit geschil liggen. Als een civiele luchtvaartnavigatiedienst wegvalt door juridische, financiële of technische problemen, heeft dan een NAVO-land aan de oostflank een bewezen alternatief klaarstaan? Roemenië kwam met spoedoverleg. Duitsland erkent in zijn Operationsplan de civiele afhankelijkheid, maar houdt de details over het luchtruim geheim. Geen enkele regering heeft laten zien dat er een getest noodsysteem is. De oostflank van de NAVO is gebouwd op de aanname dat civiele systemen blijven functioneren. Een Roemeense rechtszaak heeft die aanname nu beproefd, en een antwoord lag er niet.