Litouwen weigert Washingtons potasdeal

De Verenigde Staten vroegen Litouwen, Polen en Oekraïne om Belarussische potas weer door hun grondgebied te laten vervoeren. Alle drie weigerden. Het verzoek kwam in mei 2026 via een niet-ondertekend "non-paper" van het State Department, een informeel beleidsdocument zonder officiële afzender. Daarmee werd een structurele breuk zichtbaar in het trans-Atlantische sanctiebeleid. Washington heeft zijn eigen beperkingen tegen Belaruskali, het Belarussische staatsmonopolie voor potas, al opgeheven. De EU kan dat alleen doen als alle 27 lidstaten instemmen. Het verschil is juridisch, niet diplomatiek.

Waarom geen enkel land alleen ja kan zeggen

De EU-sancties tegen Belarussische potas staan in Verordening (EG) nr. 765/2006 van de Raad, een wet die rechtstreeks geldt voor elke douaneautoriteit, spoorwegmaatschappij en haventerminal in alle lidstaten (finance.ec.europa.eu). Die verordening verbiedt niet alleen invoer, maar ook doorvoer en transport van Belarussisch kaliumchloride op EU-grondgebied (gov.ie). De Litouwse minister van Buitenlandse Zaken Kęstutis Budrys zei het zonder omhaal: zolang de EU-sancties gelden, "kunnen zulke activiteiten niet worden uitgevoerd in Litouwen, Letland of Polen" (LRT).

Voor het aannemen van deze sancties was unanimiteit nodig in de Raad van de EU, waar elke lidstaat moet instemmen. Voor het opheffen ervan geldt precies hetzelfde. In februari 2026 verlengde de EU de Belarus-sancties unaniem tot februari 2027, inclusief de beperkingen op potas (Mayer Brown). Het non-paper vraagt drie landen dus iets te doen wat zij volgens EU-recht niet zelfstandig mogen doen. De Litouwse president Nausėda vatte het kort samen: "Wij zouden niets kunnen veranderen, zelfs niet als we dat wilden."

Gevangenen voor potas

De Amerikaanse redenering is transactioneel. Sinds januari 2025 reisde Trump-gezant John Coale meermaals naar Minsk. In ruil voor stapsgewijze Amerikaanse sanctieverlichting kwamen meer dan 500 politieke gevangenen vrij, onder wie Nobelprijswinnaar Ales Bialiatski en oppositieleider Maria Kolesnikova (Euronews, RFE/RL). In maart 2026 had Washington Belaruskali volledig van zijn sanctielijst gehaald. Het non-paper stelde vervolgens voor om Europese doorvoerinkomsten te gebruiken voor de verdediging van Oekraïne. Dat frame maakte van weigeren bijna een gebrek aan loyaliteit.

Het argument dat versoepeling Belarus kan losweken van Rusland botst intussen op militaire feiten. In december 2025, dezelfde week waarin de potasdeal speelde, plaatste Rusland zijn nucleair inzetbare Oreshnik-raketsysteem in Belarus (Arms Control Association). De Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken Andrij Sybiha wees de redenering af: "Niemand moet de illusie hebben dat Belarus met concessies uit de Russische invloedssfeer kan worden getrokken" (Interfax Ukraine).

De prijs van nee zeggen

Voor Litouwen heeft de weigering wel degelijk economische gevolgen. Belarussische potas was ooit goed voor bijna een derde van de vrachtoverslag in de haven van Klaipėda. Het wegvallen ervan kostte naar schatting € 14 miljoen per jaar aan haveninkomsten. De terminal die deze ladingen verwerkte, zag zijn inkomsten dalen van € 96 miljoen naar € 3,2 miljoen (Lrytas). Polen hield zich strategisch stil. Warschau bevestigde noch ontkende dat het non-paper was ontvangen, al biedt de afwijkende spoorbreedte tussen Polen en Belarus naast het juridische verbod ook een handige technische blokkade (Rzeczpospolita).

De EU koos intussen voor verdere aanscherping. Het twintigste sanctiepakket, aangenomen in april 2026, voegde nieuwe Belarussische entiteiten toe aan de sanctielijst en verhoogde de tarieven op Belarussische potas die de EU bereikt (Mayer Brown).

De Oekraïense presidentieel adviseur Dmytro Lytvyn benoemde het systeemrisico: "Het geeft Poetin vertrouwen dat sancties kunnen worden versoepeld" (RBC-Ukraine). Als een zichtbare EU-sectorsanctie via bilaterale Amerikaanse druk op afzonderlijke hoofdsteden kan worden losgewrikt, ligt dezelfde methode klaar voor Russische energie- en financiële sancties. De volgende test komt in februari 2027, wanneer de Belarus-sancties opnieuw unaniem moeten worden verlengd. Eén lidstaat kan verlenging blokkeren. Hongarije heeft die hefboom eerder gebruikt bij Ruslandpakketten, al is Boedapest onder de nieuwe regering van Péter Magyar dichter naar de Europese hoofdstroom opgeschoven.

Daarnaast heeft Loekasjenko een mijnverkoop van $ 3 miljard aan Amerikaanse investeerders geopperd (Euromaidan Press). Als Amerikaanse bedrijven instappen in de Belarussische potasproductie, verandert Washingtons stille verzoek in een eis met een direct commercieel belang erachter.