Litouwen zoekt toenadering tot China

In 2021 opende Litouwen een Taiwanese vertegenwoordiging in Vilnius. Peking verlaagde daarop de diplomatieke betrekkingen en zette Litouwse export onder druk, net als Europese toeleveringsketens waarin Litouwse onderdelen zaten (Reuters, WTO DS610). Vijf jaar later zegt beoogd minister van Buitenlandse Zaken Kestutis Budrys dat Vilnius de relaties met China wil normaliseren, maar dan wel op pragmatische voorwaarden, binnen het internationaal recht en Litouwens verplichtingen aan EU en NAVO (LRT, Euronews). Die koerswijziging is geen vergissing. Litouwen heeft de rekening grotendeels alleen betaald. De vraag die overblijft: kan het schild dat Brussel daarna bouwde een volgende kleine lidstaat beschermen voordat de schade is aangericht?

Wat de Litouwse crisis opleverde

Het conflict hield op bilateraal te zijn toen de Europese Commissie bij de WTO een zaak tegen China begon wegens discriminerende handelsmaatregelen. Omdat handelsbeleid een EU-bevoegdheid is, kon de Commissie namens het hele blok optreden. Daarmee werd economische druk op één hoofdstad opnieuw gedefinieerd als een aanval op de interne markt.

De affaire versnelde ook de komst van een nieuw juridisch instrument. Het Anti-Coercion Instrument, aangenomen in 2023, werkt in drie stappen. Eerst onderzoekt de Commissie of een land buiten de EU economische druk uitoefent op een lidstaat. Daarna beslist de Raad, waar de regeringen van de lidstaten zitten, met gekwalificeerde meerderheid of er sprake is van dwang. Grote landen wegen daarin zwaarder mee, maar geen enkel land kan in zijn eentje blokkeren. Als die dwang wordt vastgesteld, stelt de Commissie tegenmaatregelen voor: tarieven, uitsluiting van overheidsopdrachten of beperkingen op investeringen.

Het instrument bestaat dus. Het is alleen nog nooit gebruikt. Het EU Institute for Security Studies formuleerde het scherp: Europa heeft geen nieuwe handelswapens nodig, maar de bereidheid om de trekker over te halen.

Drie landen, drie redenen om te aarzelen

Of het antidwanginstrument wordt ingezet, hangt af van landen die door hun Chinarelatie genoeg redenen hebben om confrontatie te vermijden.

Duitsland heeft het meeste te verliezen bij verstoring. De import uit China liep in 2025 op tot € 170,6 miljard, met een handelstekort van € 89,3 miljard (Süddeutsche Zeitung/dpa). Berlijns lijn, commerciële kanalen openhouden en strategische sectoren afschermen, past op zichzelf bij de Litouwse reset. Diezelfde blootstelling kan Duitsland er wel terughoudend in maken om vergelding te steunen wanneer een andere lidstaat onder druk wordt gezet.

In het binnenlandse debat, zoals Tagesschau het schetst, verschuift de aandacht naar industriële concurrentie met China in elektronica en elektrische auto's. De verdediging van kleinere bondgenoten tegen economische dwang staat daar minder centraal.

Nederland bekijkt het probleem vooral via technologische knelpunten. De exportcontroles van Den Haag op geavanceerde chipmachines zijn ingegeven door veiligheidszorgen, terwijl het conflict met Peking over het eigendom van Nexperia nog niet is opgelost. De Nederlandse logica is helder: eerst strategische technologie afgrendelen, daarna de rest normaliseren.

Hongarije gebruikt de Litouwse ervaring juist als argument tegen confrontatie. Chinese investeringen in de batterijsector worden geraamd op meer dan € 26 miljard, met een verwachte capaciteit van boven de 198 GWh in 2030 (Növekedés). Boedapest leest de draai van Vilnius als bewijs dat symbolische stellingnames fabrieken en banen kosten. Telex meldt dat Chinese concurrentie een kwart van de Hongaarse export kan raken, maar de voorkeursreactie van Boedapest is aanpassing, geen verdediging.

De Baltische buurlanden vertellen een stiller verhaal. Alle drie stapten zij uiterlijk in 2022 uit China's 16+1-samenwerkingsverband (Reuters, Latvia MFA). Contacten lopen nog wel via bilaterale en Europese kanalen. Functionele diplomatie dus, maar zonder institutioneel vertrouwen.

Het antwoord dat het instrument nog schuldig is

Geen enkel land kan het antidwanginstrument blokkeren. Dat is precies de bedoeling. Maar een gekwalificeerde meerderheid vereist nog steeds dat genoeg regeringen erkennen dat er dwang plaatsvindt en dat zij de kosten van tegenmaatregelen accepteren. De echte test is of Duitsland, Hongarije en de rest actie steunen wanneer de druk niet op henzelf terechtkomt, maar op iemand anders.

De Litouwse reset laat zien dat de EU voor een volgende dwangzaak een instrument heeft. Wat nog ontbreekt, is bewijs dat dit instrument in beweging komt voordat een kleine lidstaat de rekening alleen betaalt.