Litouwen vraagt meer ruimte voor defensie-uitgaven

Litouwen wil langer en meer gebruik kunnen maken van de EU-regel die extra defensie-uitgaven toestaat. Minister van Financiën Taurimas Valys zegt dat hij Europese commissarissen heeft gevraagd de huidige regeling na 2028 te verlengen en het plafond van 1,5% van het bbp te verhogen. Een nieuw percentage of een einddatum heeft hij niet genoemd (BNS via TV3). Zijn eigen ontwerpbegroting maakt duidelijk waarom: het tekort loopt volgens de raming op tot 3,8% van het bbp in 2027 en 4,6% in 2028, boven de Europese grens van 3% (Finance Ministry).

Bij een overschrijding kan Brussel een formele procedure starten om de regering ertoe te bewegen haar tekort terug te dringen.

Een begroting die twee kanten op wordt getrokken

De regering keurde het ontwerp op 16 oktober goed. Daarin staat voor defensie € 4,8 miljard in 2027, ofwel 5% van het verwachte bbp. Dat is in euro’s iets meer dan dit jaar, maar een kleiner deel van de economie dan de 5,38% in 2026 (LRT, Finance Ministry). Defensie neemt dus een kleiner aandeel van de economie in, terwijl het tekort toch oploopt.

Defensie is wel maar één van de claims op de begroting. Het ontwerp verhoogt ook de lonen in de publieke sector, de pensioenen en de gezinsuitkeringen. Naar de sociale zekerheid gaat ongeveer € 1,8 miljard extra (Finance Ministry). Op 6 oktober waarschuwde de onafhankelijke Litouwse begrotingswaakhond dat de door de EU toegestane extra ruimte voor defensie vrijwel volledig was benut (Lrytas).

Wat de EU-regel wel en niet verandert

Voor elke EU-regering geldt een afgesproken grens aan de jaarlijkse groei van de uitgaven. De ‘nationale ontsnappingsclausule’ voor defensie staat een land toe daaroverheen te gaan, maar alleen voor extra defensie-uitgaven (aanbeveling van de Raad). Het is toestemming om meer uit te geven, geen EU-geld.

Litouwen kreeg op 8 juli 2025 toestemming. Tot en met 2028 mag het de uitgavenlimiet overschrijden met het laagste van twee bedragen: de stijging van de defensie-uitgaven sinds 2021 of 1,5% van het bbp (aanbeveling van de Raad). Inmiddels hebben achttien landen de clausule geactiveerd; geen enkel land kreeg een hoger plafond (Raad).

De clausule verandert alleen hoe Brussel de groei van de Litouwse uitgaven beoordeelt. Het tekort wordt er immers niet kleiner door. Tanks en kazernes tellen nog steeds mee, en de leningen daarvoor verhogen de staatsschuld. Een tekort boven de grens blijft dus boven die grens, welk plafond ook geldt.

De Europese Commissie heeft berekend wat de bestaande regeling kost als Litouwen die volledig benut. Vergeleken met het begrotingspad zonder clausule valt het tekort in 2028 1,3 procentpunt van het bbp hoger uit en komt de schuldquote 2,7 procentpunt hoger uit (Commissie). Die berekening betreft het huidige plafond, niet het hogere plafond dat Valys wil.

Wie betaalt uiteindelijk?

Een deel van het defensiebudget voor volgend jaar is bedoeld om Litouwen voor te bereiden op de komst van een Duitse brigade en tegelijk een eigen legerdivisie op te bouwen (LRT). Vilnius kan terecht aanvoeren dat buitenlandse troepen op Litouwse bodem ook de veiligheid van bondgenoten dienen. De clausule verdeelt die rekening niet over die bondgenoten: Litouwen krijgt meer ruimte binnen de EU-regels, maar de leningen blijven op zijn eigen rekening staan.

Ook na 2028 lopen de kosten door. Het IMF verwacht dat Litouwen blijft betalen voor defensie en de vergrijzing, waaronder pensioenen en zorg voor een oudere bevolking. Daarvoor zijn volgens het IMF hogere inkomsten of bezuinigingen elders nodig (IMF).

Er is geen document waaruit blijkt dat andere regeringen een hoger plafond steunen. Ook ligt er geen voorstel van de Commissie om het plafond te verhogen. De Commissie geeft in november haar formele oordeel over de ontwerpbegroting (Commissie).

De begroting is nog een ontwerp en Valys heeft niet gezegd welk plafond of welke einddatum hij wil. Toch wijzen de cijfers van de Commissie op een duidelijke conclusie. Een ruimer of langer geldende clausule geeft Litouwen meer tijd binnen de EU-uitgavenregels, maar betaalt de structurele kosten van een groter leger niet. Die rekening komt bij de Litouwers terecht: via meer leningen nu, of via belasting- en uitgavenkeuzes in de begrotingen die hierna volgen.