LKAB mag Luleå-park voor zeldzame aardmetalen bouwen

Elke elektromotor in een elektrische auto, elke generator in een windturbine op zee en elke precisieraket heeft dezelfde verborgen bouwsteen: permanente magneten van zeldzame aardmetalen. Europa verbruikt jaarlijks duizenden tonnen van deze materialen en produceert ze zelf niet. Het importeert 95% van zijn zeldzame aardmetalen, terwijl China ongeveer 70% van de EU-aanvoer en tot 90% van de wereldwijde verwerking controleert. Op 26 mei gaf een Zweedse rechtbank de milieuvergunning af die dat beeld stap voor stap kan veranderen.

Schat in de afvalberg

LKAB, het Zweedse staatsbedrijf dat groot werd met ijzererts, mag in Luleå, boven de poolcirkel, een industriepark voor kritieke mineralen bouwen. De grondstof komt uit bestaand mijnafval: apatiet, een fosforrijk mineraal dat LKAB al meer dan een eeuw overhoudt bij de ijzerertsproductie. In dat apatiet zitten alle 17 zeldzame aardmetalen opgesloten, precies de elementen die nodig zijn voor de magneten achter de Europese groene en defensie-industrie.

Chemisch is het principe overzichtelijk. Gemalen apatiet wordt opgelost in zuur, waardoor ionen van zeldzame aardmetalen vrijkomen, samen met fosfor en calcium. Via opeenvolgende stappen van neerslagvorming en filtratie worden de zeldzame aardmetalen geconcentreerd in een gemengde verbinding, terwijl fosfor apart wordt teruggewonnen voor kunstmest. Een demonstratiefabriek, in aanbouw sinds januari 2025, moet dit geïntegreerde proces in het najaar van 2026 valideren. Feitelijk probeert LKAB een eeuw aan mijnbouwresten om te zetten in twee producten waaraan Europa dringend behoefte heeft. In het laboratorium werkt het concept; nu moet blijken of het ook betrouwbaar draait op industriële schaal.

Een deel van de puzzel, niet het hele plaatje

De ambities van LKAB zijn stevig. Het bedrijf heeft voor drie gekoppelde projecten in Noord-Zweden de status van strategisch EU-project onder de Critical Raw Materials Act. De Per Geijer-afzetting bij Kiruna bevat naar schatting 2,2 miljoen ton oxiden van zeldzame aardmetalen, de grootste bevestigde bron in Europa. Van de 17 zeldzame aardmetalen doen vooral twee het zware werk in permanente magneten: neodymium en praseodymium. Zij leveren de sterke magnetische velden die elektromotoren compact maken en windturbines efficiënt. Officiële volumeverwachtingen voor deze magneetkwaliteitselementen heeft LKAB nog niet gepubliceerd, al wil het bedrijf wel een aanzienlijk deel leveren van de EU-doelstelling om minstens 10% van de behoefte aan zeldzame aardmetalen in Europa te winnen.

Volledige productie staat gepland voor de jaren dertig. Een investeringsbesluit is er nog niet. De operationeel directeur van LKAB heeft gezegd dat het bedrijf "stap voor stap" verdergaat en pas kapitaal vastlegt "wanneer de omstandigheden goed zijn".

De flessenhals zit verderop

De echte Europese flessenhals zit niet in de mijnbouw, maar in de scheidings- en raffinagecapaciteit die nodig is om gemengd concentraat om te zetten in industrieel bruikbare materialen. Dat is lastig omdat zeldzame aardmetalen chemisch sterk op elkaar lijken, alsof je 17 tinten gebroken wit uit elkaar moet halen. Voor de scheiding zijn honderden opeenvolgende chemische baden nodig, een techniek die oplosmiddelextractie heet. China heeft dat proces in veertig jaar geperfectioneerd en bezit nu 85 tot 90% van de wereldwijde scheidingscapaciteit. Europa heeft maar één grote installatie: Silmet in Estland, goed voor ongeveer 3.000 ton per jaar.

Frankrijk kondigde op 5 mei een nationaal weerbaarheidsplan van € 600 miljoen aan om die downstreamcapaciteit opnieuw op te bouwen. Op papier vullen de Franse en Zweedse plannen elkaar aan: Zweden wint de grondstof, Frankrijk raffineert die tot bruikbare metalen. In de praktijk lopen de tijdschema's uit elkaar. De Franse scheidingscapaciteit moet rond 2028 de eerste productie leveren, terwijl LKAB pas begin jaren dertig grotere volumes concentraat verwacht. De rest van dit decennium zullen Franse raffinaderijen dus grondstof van buiten Europa nodig hebben.

Intussen ontstaat er een informele Noordse corridor: Zweedse winning, Noorse scheiding en Finse verwerkingstechnologie. Drie landen, drie aanvullende rollen, geen formele coördinatieafspraken. De markt ordent hier wat regeringen nog niet hebben georganiseerd.

Waar op te letten

De demonstratiefabriek van LKAB moet dit najaar de eerste technische vraag beantwoorden: werkt het extractieproces ook buiten het laboratorium betrouwbaar, en blijven de emissies binnen de vergunningsgrenzen? Dat antwoord bepaalt of het volledige investeringsbesluit volgt. Buiten Zweden komt de scherpere test in oktober 2026, wanneer China's tijdelijke opschorting van exportbeperkingen voor zeldzame aardmetalen afloopt. De eerste Europese scheidingscapaciteit komt pas begin 2027 online. In dat smalle tijdvak wordt zichtbaar hoe kwetsbaar Europa nog altijd is, en hoe snel de losse onderdelen van zijn zeldzame-aardmetalenstrategie een werkende toeleveringsketen moeten worden.