Magyar breekt Orbáns grondwetsloten open

Péter Magyar wil het constitutionele stelsel afbreken dat Viktor Orbán in dertien jaar heeft opgebouwd. De stemmen heeft hij. De lastigere vraag is of een nieuwe tweederdemeerderheid Orbáns sloten kan openbreken zonder de grondwet zelf als buit te behandelen.

De Hongaarse premier diende deze week een pakket grondwetswijzigingen in dat drie mechanismen aanpakt die Orbán juist had ontworpen om een verkiezingsnederlaag te overleven (24.hu, Euronews). Omdat Tisza 141 van de 199 parlementszetels heeft, is dit geen politiek proefballonnetje. Het pakket kan gewoon worden aangenomen.

Drie sloten

Het belangrijkste doelwit zijn de Hongaarse "kardinale wetten": beleidsterreinen die alleen met een tweederdemeerderheid in het parlement kunnen worden gewijzigd. Orbán bracht een opvallend breed deel van het normale bestuur onder die drempel, van pensioenregels en toezicht op de centrale bank tot zelfs de inrichting van parlementaire commissies (24.hu). De Venetiëcommissie, het constitutionele adviesorgaan van de Raad van Europa, waarschuwde al in 2011 dat dit bereik te groot was: één regering kon haar opvolgers zo vastzetten op gewoon beleid (Venice Commission). Magyars voorstel om deze categorie te versmallen, zou verkiezingen weer meer gewicht geven doordat beleidskeuzes terugkeren naar de normale meerderheidslogica.

Het tweede doelwit is de Begrotingsraad, een orgaan waarvan de goedkeuring nodig is voordat het parlement de nationale begroting kan aannemen. Weigert de raad en ligt er op 31 maart nog geen begroting, dan kan de president het parlement ontbinden (Fundamental Law). Omdat de raad vol zit met benoemingen uit de Orbán-periode, functioneert hij als een niet-gekozen noodrem. Het schrappen van dat veto haalt dus nog een valstrik uit het vorige regime weg.

Het derde onderdeel is principieel veel moeilijker te verdedigen. Magyars ontwerp voor de zeventiende grondwetswijziging zou het mandaat van president Tamás Sulyok beëindigen op de dag nadat de wijziging in werking treedt, jaren voordat zijn termijn in 2029 afloopt (de.Euronews). Het Hongaarse Helsinki Comité formuleert het bezwaar scherp: voortijdig ontslag van een zittende president kan verdedigbaar zijn, maar dan alleen op basis van objectieve rechtsstatelijke criteria, niet als ondoorzichtige politieke keuze (Hungarian Helsinki Committee).

Daar wordt het verschil tussen herstel en wraak concreet. Het inperken van kardinale wetten geeft macht terug aan gewone meerderheden. Het afschaffen van het veto van de Begrotingsraad verwijdert een antidemocratische blokkade. Een specifieke president bij naam wegsturen, zonder formele procedure, lijkt toch meer op het gebruiken van constitutionele macht om een politieke rekening te vereffenen.

Polen laat zien waarom de methode telt

Polen kende een variant van dit dilemma nadat de coalitie van Donald Tusk in 2023 PiS afloste. Rzeczpospolita beschreef Orbáns model als een combinatie van constitutionele techniek, ingelijfde media en cliëntelistische corruptie (Rzeczpospolita). Rechts georiënteerde Oostenrijkse berichtgeving leest dezelfde gebeurtenissen juist als bewijs dat liberale krachten rechtsstatelijke taal gebruiken om zuiveringen te rechtvaardigen, met Tusk als voorbeeld (Kurier).

Polen legt het methodische probleem bloot. Een gekaapt systeem vraagt soms om actieve ontmanteling. Maar zodra een nieuwe meerderheid werkt met terugwerkende regels en gepersonaliseerd ontslag, kunnen tegenstanders geloofwaardig zeggen dat zij dezelfde alles-of-nietslogica kopieert die zij zegt te bestrijden.

Wat de Commissie nu doet

De Venetiëcommissie heeft experts naar Boedapest gestuurd, maar nog geen formeel oordeel gegeven over de Sulyok-clausule (Telex). Tot dat oordeel er ligt, is elke bewering dat constitutionele autoriteiten de wijziging hebben goedgekeurd of afgekeurd voorbarig.

De Europese Commissie heeft een andere en materiëlere hefboom: miljarden aan bevroren Hongaarse EU-middelen, gekoppeld aan rechtsstatelijke mijlpalen (iConnectBlog). De verleiding zal zijn om Magyars politieke richting te zien als bewijs van hervorming. Slowaakse berichtgeving framed het pakket al als de terugkeer van Hongarije naar Europa (ta3). Duitse berichtgeving is voorzichtiger en scheidt de budgettaire herstart van de constitutionele methode (taz).

Voor de Commissie is de test of zij de methode kan beoordelen los van haar oordeel over de regering die haar toepast. Magyars hervorming van de kardinale wetten en de afschaffing van de Begrotingsraad lijken op democratisch herstel. De verwijdering van Sulyok lijkt op iets anders. Hongarije stelt daarmee de vraag of een gekaapte constitutionele orde kan worden hersteld zonder de volgende tweederdemeerderheid te leren dat grondwetten vooral instrumenten zijn om de tegenstanders van vandaag opzij te zetten. Het eigen conditionaliteitskader van de Commissie biedt overigens geen nette manier om die twee zaken uit elkaar te trekken.