Merz jaagt op Azerbeidzjaans gas

De Duitse bondskanselier Friedrich Merz ontving deze week de Azerbeidzjaanse president Ilham Aliyev in Berlijn voor gesprekken over nauwere energie- en handelsbanden (Euronews). Achter de diplomatieke beleefdheden zat een hardere vraag: hoeveel van Europa's afscheid van Russisch gas leunt straks op een leverancier die Berlijns eigen democratische verhaal ongemakkelijk maakt?

Een belofte, geen contract

Duitsland ontdekt Azerbeidzjan niet. Het schuift aan bij een gassysteem dat Italië, Griekenland en Bulgarije al jaren gebruiken. De basis ligt in het EU-Azerbeidzjan-memorandum van juli 2022, waarin de Europese Commissie toezegde uitbreiding van Azerbeidzjaanse gasleveringen te steunen tot ten minste 20 miljard kubieke meter per jaar in 2027 (European Commission). Dat document is een politiek signaal, geen EU-wet en ook geen koopcontract. De harde verplichtingen staan in afzonderlijke commerciële afspraken tussen bedrijven.

De fysieke route bestaat wel degelijk. Azerbeidzjaans gas loopt via drie gekoppelde pijpleidingen door de Kaukasus en Turkije, en komt daarna via de Trans Adriatic Pipeline (TAP) de EU binnen. Die pijpleiding gaat door Griekenland en Albanië en eindigt in Zuid-Italië (TAP, IEA). In 2025 leverde Azerbeidzjan ongeveer 12,5 miljard kubieke meter aan EU-landen, goed voor circa 8,1% van de Europese import van pijpleidinggas (kmetro0.eu, Balcani Caucaso). Dat zijn reële volumes, maar geen vervanging voor Rusland.

Om het doel van 20 miljard kubieke meter te halen, zijn investeringen nodig in nieuwe Azerbeidzjaanse gasvelden, uitbreiding van TAP boven de huidige ontwerpcapaciteit van 10 miljard kubieke meter, en afnemers die de langlopende contracten willen tekenen die Bakoe eist voordat het kapitaal vastlegt (Serbia Energy).

De Duitse ingang — en de ontbrekende route naar het noorden

Duitslands belang loopt via één concrete afspraak: de door de staat gesteunde handelaar SEFE tekende een tienjarig contract met het Azerbeidzjaanse staatsoliebedrijf SOCAR voor 1,5 miljard kubieke meter per jaar vanaf 2025 (Azernews). Daarmee krijgt Berlijn een commerciële positie in een corridor die tot nu toe vooral op Zuidoost-Europa was gericht.

Om zuidelijk gas naar Duitsland te krijgen, is de zogenoemde Vertical Corridor nodig: een reeks pijpleidingen die nationale gasnetten via Griekenland, Bulgarije en Roemenië met elkaar verbindt en gas naar het noorden moet duwen. Bulgaarse uitbreidingen staan gepland voor eind 2026, maar de route hangt nog steeds af van afspraken tussen de landen onderweg: wie betaalt, wie boekt pijpleidingcapaciteit, en hoe stroomt het gas noordwaarts als de vraag piekt? Daarover is nog niets definitief geregeld.

Hongarije laat zien hoe diversificatie klinkt wanneer de volumes niet meekomen. Boedapest tekende een deal voor 800 miljoen kubieke meter over twee jaar, ongeveer 3% van de jaarlijkse Hongaarse import (Makronom). De regering presenteert dit als soevereine energiestrategie. Toch gaf Hongarije in de eerste vijf maanden van 2026 meer uit aan Russisch pijpleidinggas dan welke EU-lidstaat ook (Telex). Een klein Azerbeidzjaans contract kan een diversificatieverhaal netjes aankleden zonder de onderliggende afhankelijkheid echt te veranderen.

Geen mensenrechtenclausule, geen transparantie

Het gasmemorandum van de EU met Bakoe bevat geen afdwingbare mensenrechtenvoorwaarden die aan leveringen zijn gekoppeld (European Commission). Human Rights Watch beschrijft Azerbeidzjan als een repressieve staat (HRW). Na het Azerbeidzjaanse offensief in Nagorno-Karabach in 2023 riep het Europees Parlement op tot sancties tegen Bakoe en drong het erop aan de Europese gasafhankelijkheid van Azerbeidzjan te beëindigen (Euronews). De energiediplomatie van de Commissie ging de andere kant op.

Boven de corridor hangt nog een zorg. Global Witness waarschuwde dat Azerbeidzjan zijn uitvoer naar de EU deels kan vergroten door zelf Russisch gas te importeren voor binnenlands gebruik, waardoor Azerbeidzjaanse productie vrijkomt voor Europa (Global Witness). Dat bewijst geen heretikettering van Russische moleculen, maar het verzwakt wel de claim dat Europa schoon breekt met Russische aanvoer.

Europa heeft Azerbeidzjan bruikbaar gemaakt voordat het de relatie controleerbaar maakte. De take-or-pay-clausules, waarbij kopers betalen ongeacht of ze het gas afnemen, de prijsformules en de uitstapvoorwaarden die Europa's werkelijke blootstelling bepalen, zijn niet openbaar. Zolang regeringen die voorwaarden niet vrijgeven, moeten kiezers erop vertrouwen dat post-Russische diversificatie niet verandert in een nieuwe afhankelijkheid met betere verpakking.