Merz schrapt Europese gevechtsjet van €100 miljard

Het partnerschap dat moest bewijzen dat Europa zichzelf kon bewapenen, is deze week bezweken. Bondskanselier Friedrich Merz beëindigde het Frans-Duits-Spaanse FCAS-programma na negen jaar, ongeveer € 4 miljard aan uitgaven en geen enkel vliegend prototype. Het ambitieuste defensieproject van het continent liep stuk omdat Dassault Aviation en Airbus het niet eens konden worden over de vraag wie de leiding kreeg (aviospace.org, Euronews).

FCAS (Future Combat Air System) ging in 2017 van start om een gevechtsvliegtuig van de zesde generatie te bouwen, samen met bewapende drones en een "combat cloud" die ze op een genetwerkt slagveld met elkaar moest verbinden. De geraamde kosten over de hele looptijd: € 100 miljard. Het idee was dat de twee grootste economieën van Europa hun eigen wapens zouden bouwen, zonder afhankelijk te zijn van de Verenigde Staten. In plaats daarvan besteedden zij bijna tien jaar aan ruzie over patenten en omzetverdeling.

Hoe industriële ego's een strategisch project deden ontsporen

Dassault-topman Éric Trappier eiste ongeveer 80% zeggenschap en weigerde gevoelige gegevens met Airbus te delen, ondanks een oorspronkelijke afspraak waarin elke partner (Frankrijk, Duitsland, Spanje) een gelijk aandeel van 33% kreeg (Euronews, EFE). Veiligheidsanalist Frank Sauer zei het zonder omhaal: "Uiteindelijk heeft Éric Trappier het gevechtsvliegtuigproject getorpedeerd" (n-tv.de).

Achter het bedrijfsconflict zat een strategische tegenstelling die moeilijk te overbruggen was. Frankrijk had een toestel nodig dat kernwapens kan dragen en vanaf een vliegdekschip kan opereren. Duitsland niet. Dat zijn wezenlijk verschillende militaire doctrines. Merz trok de logica van het project al in februari in twijfel, met het argument dat drones belangrijker zijn dan bemande gevechtsvliegtuigen. Toen hij begin juni nog een laatste gesprek met Trappier probeerde, verliep dat "niet goed" (Le Grand Continent).

Drie sporen waar er één had moeten zijn

Europa krijgt nu precies de versnippering waartegen zijn defensie-instrumenten juist waren bedoeld.

Frankrijk gaat onder exclusieve leiding van Dassault verder met de modernisering naar Rafale F5 en met een gevechtsdrone (Dassault Aviation). Het Duitse Airbus lanceerde binnen enkele uren "Team Gen 6": acht bedrijven die een nieuw gevechtsvliegtuig onder Duitse industriële leiding voorstellen, waarschijnlijk samen met het Zweedse Saab (Spiegel, Zeit).

De meest realistische Duitse terugvaloptie, aansluiting bij GCAP (het Brits-Italiaans-Japanse programma voor een toestel van de zesde generatie), staat zelf overigens ook wankel. Het overbruggingscontract van £ 686 miljoen loopt op 30 juni af, terwijl Londen nog geen defensiebegrotingsplan heeft gepubliceerd dat langjarige financiering vrijmaakt. BAE Systems waarschuwde dat meer dan 4.000 ingenieurs elders worden ingezet als er geen vervolgcontract komt (National Security Journal). De belangrijkste Duitse optie naast een eigen toestel haalt de zomer dus mogelijk niet eens.

Wie betaalt, wie haalt de schouders op

De Europese Commissie bagatelliseerde de schade. Woordvoerder Thomas Reignier hield vol dat de herbewapeningsagenda "springlevend" blijft en wees op SAFE, de geplande EU-faciliteit voor € 150 miljard aan defensieleningen, als bewijs (El Español). De redenering in Brussel is dat goedkope leningen bedrijven alsnog richting grensoverschrijdende samenwerking duwen die zij uit zichzelf niet aangaan. FCAS laat precies de grens van die redenering zien: geld herstelde het vertrouwen tussen Dassault en Airbus niet, en SAFE bevat geen mechanisme dat voorkomt dat dezelfde dynamiek zich herhaalt.

De Belgische premier Bart De Wever noemde de mislukking "complete stupiditeit", gedreven door Frans-Duitse "arrogantie" (n-tv.de). Polen zag vooral bevestiging van zijn eigen koers: de eerste F-35's landden in mei op de luchtmachtbasis Łask, als bewijs dat Amerikaans kopen werkt terwijl Europees bouwen vastloopt (rp.pl).

Spanje kreeg de meest ongelijke klap. Indra, de Spaanse nationale coördinator voor FCAS, verloor 4,2% op de beurs van Madrid op de dag voor de formele aankondiging (Cinco Días). Defensieminister Robles verweet de industrie dat zij "haar belangen boven de Europese veiligheid" plaatste, al was Spanje ingestapt als junior partner met weinig invloed om de Frans-Duitse breuk te voorkomen (Europapress).

Eén onderdeel blijft overeind: de combat cloud, de netwerkarchitectuur die vliegtuigen, drones en sensoren met elkaar verbindt. Beide regeringen bevestigden dat dit deel doorgaat, waarbij het bestuur op 17 juli moet worden geregeld tijdens een Frans-Duitse ministerraad (Tagesschau). Contracten of een financieel kader zijn er nog niet.

Het parallelle MGCS-programma, de Frans-Duitse tank van de volgende generatie, heeft inmiddels ook een decennium aan vertraging opgebouwd zonder prototypes (Le Grand Continent). Duitsland moet nu kiezen tussen Team Gen 6, een late instap in GCAP of extra Amerikaanse F-35's als tussenoplossing (Defense News). Geen van die routes levert vóór de jaren 2050 een Europees gevechtsvliegtuig van de zesde generatie op.