Merz koppelt Oekraïnegeld aan EU-begroting

De Duitse bondskanselier Friedrich Merz heeft de EU-leiders laten weten dat de volgende meerjarenbegroting pas kan worden goedgekeurd als elke lidstaat, zonder uitzondering, een eerlijk deel van de financiering voor Oekraïne in 2027 op zich neemt (Financial Times, F.A.Z.). Een veto heeft hij nog niet uitgesproken. Omdat alle regeringen met de begroting moeten instemmen, geeft zijn voorwaarde Duitsland wel onderhandelingsmacht. Hoofdsteden die huiverig zijn voor nieuwe leningen aan Oekraïne reageren inmiddels.

De brief was gericht aan António Costa, voorzitter van de Europese Raad, die de toppen van EU-leiders voorzit. Tijdens een persconferentie op 10 november zei Merz dat een akkoord over de financiering van Oekraïne een voorwaarde is om de begroting af te ronden. Ook wees hij een herhaling af van de huidige Oekraïnel ening, waaraan 24 regeringen meedoen terwijl drie buiten de regeling bleven (Duits transcript van de persconferentie). De eerste reacties op de brief beschreven we gisteren al (To Brief).

Hoeveel geld er op het spel staat

Er spelen twee geldbedragen, die makkelijk door elkaar te halen zijn. Het eerste ligt al vast: een lening van maximaal € 90 miljard voor 2026 en 2027, opgenomen in EU-wetgeving (EUR-Lex). Die regeling ging door met 24 deelnemende regeringen. De EU kan Oekraïne dus financieren zonder dat iedereen meedoet (Raad van de EU).

De tweede geldstroom is de inzet van het conflict. Oekraïne heeft naar schatting € 70 miljard nodig boven op de bestaande plannen (European Pravda). Dat tekort moet op korte termijn worden gedekt. Eurocommissaris voor Economische Zaken Valdis Dombrovskis zei dat de EU een aandeel van ongeveer € 45 miljard overweegt. De Europese Commissie, het uitvoerend orgaan van de EU, heeft nog geen opties gepresenteerd.

De volgende begroting komt te laat om dat gat te vullen. De speciale Oekraïnereserve daarin gaat pas in 2028 in (EUR-Lex).

Wie kan wie blokkeren

Elke regering moet instemmen met de volgende meerjarenbegroting, die de uitgavenplafonds voor 2028 tot en met 2034 vastlegt (EUR-Lex). Duitsland kan het akkoord dus ophouden, net als ieder ander land. Een impasse legt de EU niet stil: volgens het verdrag blijven de plafonds van het laatste begrotingsjaar gelden totdat er een akkoord is.

De Slowaakse premier Robert Fico maakte gebruik van die wederzijdse blokkademacht. Hij noemde Merz' stap "chantage" en zei dat Slowakije de begroting ook zou blokkeren als Duitsland dat deed om iedereen tot een Oekraïnel ening te dwingen (TASR). Die dreiging hangt af van een eerste stap uit Berlijn. Vooralsnog heeft geen van beide landen de blokkade ingezet.

De Bulgaarse president Rumen Radev koos een andere lijn. Hij wees nieuwe leningen af, maar zei dat Bulgarije andere landen niet zou tegenhouden als die wel doorgaan (Bulgarian National Radio). Als bewijs wees hij op de steun die Sofia al verleent, via elektriciteitsleveringen en hulp aan Oekraïense gezinnen.

Tsjechië en Hongarije zitten tussen die posities in. De Tsjechische premier Andrej Babiš steunde langdurige EU-steun aan Oekraïne, maar verzette zich ertegen dat de begroting afhankelijk wordt van een voorafgaand akkoord over Oekraïne (Tsjechische regering). De Hongaarse Péter Magyar, die in Berlijn naast Merz stond, aanvaardde humanitaire hulp maar wees nieuwe Hongaarse leningen of garanties af (HVG). Geen van beiden dreigde met een veto of zegde toe mee te betalen.

Ook onder Oekraïnes bondgenoten klinkt twijfel. De Poolse onderminister voor Europese Zaken, Ignacy Niemczycki, waarschuwde dat het koppelen van de twee onderhandelingen een akkoord moeilijker kan maken (Euronews Polska). Warschau wil dat Oekraïne financiering krijgt. Het vraagt zich af of de begroting als drukmiddel daarvoor sneller resultaat oplevert.

Costa probeert de twee onderhandelingstrajecten gescheiden te houden. Hij heeft in Dublin op 13 november ruimte geboden voor een breed gesprek over Oekraïne, maar de gedetailleerde financieringsbesprekingen doorgeschoven naar een speciale top op 26 en 27 november (Euronews, Raad van de EU).

Wat Merz wel en niet kan afdwingen

Merz kan de volgende EU-begroting blijven vertragen zolang hij bereid is de politieke kosten te dragen. Andere hoofdsteden weten dat. Die onderhandelingsmacht is niet genoeg om elke regering tot deelname aan een lening te dwingen. De bestaande regeling van € 90 miljard laat immers zien dat EU-wetgeving een groep bereidwillige landen toestaat Oekraïne geld te lenen terwijl andere buiten de regeling blijven. Merz' eis dat elk land meedoet, berust dus alleen op politieke druk.

Eén onzekerheid beperkt beide kampen. Zolang de Commissie haar plan voor het extra geld in 2027 niet presenteert, weet geen enkele hoofdstad wat een "eerlijk aandeel" haar zou kosten. De echte onderhandelingen beginnen pas dan. Merz heeft intussen al duidelijk gemaakt wat afhaken kost.