CDU van Merz zakt onder 5%

De christendemocraten van Friedrich Merz zijn in Mecklenburg-Voor-Pommeren volgens voorlopige uitslagen op 20 september onder de 5% gezakt en eindigden in Berlijn op de tweede plaats (NDR, Deutschlandfunk). Merz noemde de uitslag een ‘catastrofe’ en beloofde zijn hervormingsagenda te versnellen (Boursorama/Reuters). De twee nederlagen kunnen hem niet uit het ambt zetten. Ze kunnen het zijn regering wel moeilijker maken om Europese verplichtingen te steunen die Duitse kiezers geld kosten.

Twee protesten, twee richtingen

In Mecklenburg-Voor-Pommeren werd de radicaal-rechtse AfD met ongeveer 38% de grootste partij, gevolgd door de SPD met circa 35%. De CDU bleef steken op ongeveer 4,9%. Als dat resultaat wordt bevestigd, komt de partij voor het eerst niet in een Duits deelstaatparlement (Landtag) (NDR, Rostock Heute). SPD-minister-president Manuela Schwesig zal naar verwachting een coalitie met kleinere partijen zoeken. Daarmee houdt ze zowel de AfD als wat er van de CDU overblijft buiten de regering.

In Berlijn werd Die Linke met ongeveer 25,5% de grootste partij, waarmee de CDU op circa 20% uitkwam (Deutschlandfunk, Tagesschau). Volgens Tagesspiegel trok Die Linke voormalige SPD-kiezers, mensen die eerder niet stemden en jongere Berlijners. De partij voerde campagne voor de uitvoering van het referendum uit 2021 over de socialisering van grote woningportefeuilles. Een coalitie onder leiding van Die Linke zou het huidige stadsbestuur onder CDU-leiding vervangen en de politieke koers van Berlijn omgooien.

Kiezers straften de federale regeringspartijen af vanwege uiteenlopende regionale grieven. Het mechanisme was wel hetzelfde: aan de flanken waren alternatieven beschikbaar en kiezers kozen daarvoor.

Waarom Merz blijft zitten en wat er wel verandert

De Duitse grondwet maakt het vrijwel onmogelijk een bondskanselier af te zetten zonder tegelijk een opvolger te kiezen. De Bondsdag kan een kanselier alleen wegsturen door in dezelfde stemming een vervanger te kiezen (Basic Law, Art. 67). CDU/CSU en SPD hebben samen nog altijd 328 van de 630 zetels in de Bondsdag, twaalf meer dan nodig voor een meerderheid (Bundestag).

De uitslagen in de deelstaten werken via de Bondsraad door in de federale wetgeving. In dat orgaan brengt elke deelstaatregering haar stemmen als blok uit. Berlijn heeft vier stemmen en Mecklenburg-Voor-Pommeren drie (Bundesrat). Met zeven stemmen vormen de twee deelstaten op zichzelf geen blokkerende minderheid. Als coalitiepartners het echter oneens zijn over een federaal wetsvoorstel, onthoudt de deelstaatregering zich doorgaans van stemming. Bij wetten waarvoor instemming van de Bondsraad nodig is, werkt dat als een tegenstem. Het gaat onder meer om de verdeling van belastinginkomsten, kosten die de federale overheid bij deelstaten neerlegt en bepaalde Europese maatregelen (Bundestag, legislative procedure).

Een regering onder leiding van Die Linke in Berlijn zou een bestuur vervangen dat de prioriteiten van de CDU steunde. Een SPD-coalitie in Mecklenburg-Voor-Pommeren, waarschijnlijk met partijen die links van Schwesig staan, kan zich onthouden van stemming over voorstellen die de vertrekkende regering nog steunde. Geen van beide verschuivingen zet het federale beleid op zichzelf op zijn kop. Samen verkleinen ze wel de ruimte van de bondskanselier om wetsvoorstellen door de Bondsraad te krijgen.

De EU-begroting als eerste test

Duitsland houdt in Brussel dezelfde stem en dezelfde veto’s. Voor de EU-begroting voor 2028–2034, het meerjarig financieel kader, is unanieme goedkeuring van de lidstaten nodig op grond van Article 312 TFEU. Het is de federale regering die de Duitse onderhandelingspositie bepaalt, niet Merz persoonlijk. De SPD als coalitiepartner bepaalt mede hoeveel ruimte die positie biedt.

Daar raakt de coalitiedynamiek aan de verkiezingsuitslag. SPD-secretaris-generaal Lars Klingbeil zei dat de regering de kiezers niet had weten te overtuigen van haar hervormingsagenda (AFP). Le Monde omschreef de uitslag als een historische nederlaag voor de partij van Merz. L'Opinion schreef dat Merz ondanks de tegenslagen aan zijn hervormingen wil vasthouden. Geen enkele Europese regering heeft de uitslag publiekelijk gekoppeld aan een gewijzigde Duitse onderhandelingspositie. De aannemelijke beperking ligt binnenlands: CDU-afgevaardigden die zelf voor verkiezingen staan, kunnen terughoudender worden met een hogere Duitse bijdrage aan de EU-begroting of andere kostbare verplichtingen als kiezers hun partij daarvoor al afstraffen.

De verkiezingen hebben niets veranderd aan de formele macht van Duitsland in de EU. Wel zijn de binnenlandse politieke kosten van het gebruik ervan gestegen. Geen coalitiepartner, fractie of Europese regering heeft Merz tot een beleidswijziging gedwongen. Hij heeft nu toch minder ruimte om zijn eigen partij ervan te overtuigen dat impopulaire Europese verplichtingen de prijs waard zijn.