Merz koppelt EU-begroting aan gat van €70 miljard

Bondskanselier Friedrich Merz heeft Duitse steun aan de EU-begroting voor 2028–2034 afhankelijk gemaakt van de bereidheid van alle lidstaten om Oekraïne financieel te steunen, meldde de Financial Times op 9 november. In een brief van 6 november aan António Costa, voorzitter van de EU-toppen waar regeringsleiders akkoorden sluiten, legde hij die voorwaarde vast (Rapporteur). De brief verbindt twee afzonderlijke onderhandelingen: het financieringstekort van Oekraïne voor 2027 en de volgende EU-meerjarenbegroting, die elk land kan blokkeren.

Wat de brief wel en niet zegt

In de gepubliceerde passages vraagt Merz alle lidstaten om zich ertoe te verbinden het tekort van Oekraïne voor 2027 te helpen dekken, „met ons allen, zonder uitzondering” (Rapporteur, Kyiv Independent). Die toezegging stelt hij als voorwaarde voor elk ander overleg over uitgaven.

Volgens de Kyiv Independent, die de brief ook heeft ingezien, staat er geen ultimatum in de gepubliceerde passages. De dreiging met een blokkade komt van een niet bij naam genoemde Duitse functionaris. Tegen de Financial Times zei die dat steun van alle lidstaten nodig is om de begrotingsonderhandelingen af te ronden.

De dreiging weegt zwaar door de manier waarop de begroting wordt goedgekeurd. Daarvoor zijn unanieme instemming van de regeringen en goedkeuring van het Europees Parlement nodig (artikel 312 VWEU). Duitsland kan zijn goedkeuring onthouden, net als elk van de andere 26 regeringen (uitleg van de Raad). Costa kan een compromis bemiddelen, maar een weigering niet naast zich neerleggen.

Een veto kost Berlijn ook iets. De EU-uitgaven vallen niet stil: zolang er geen nieuwe begroting is vastgesteld, blijven de uitgavenplafonds van de vorige gelden (artikel 312 VWEU). Nieuwe prioriteiten lopen wel vertraging op, waaronder de uitgaven aan defensie en concurrentievermogen waar Duitsland en vijf andere regeringen om vroegen toen zij pleitten voor een kleinere totale begroting (Duitse regering). Berlijn vraagt zijn partners dus meer bij te dragen aan Oekraïne, terwijl het tegelijk wil dat de EU in totaal minder uitgeeft.

Het tekort waarvoor nog geen verdeling is

Twee geldstromen zijn makkelijk door elkaar te halen. In februari bepaalden de EU-regeringen hun standpunt over het juridisch kader voor een lening van maximaal €90 miljard voor 2026 en 2027 (Raad van de EU). Daarnaast hebben Oekraïne en de EU een verder tekort van ongeveer €70 miljard voor 2027 vastgesteld (Europese Commissie). Uit de gepubliceerde passages blijkt niet hoeveel elk land moet bijdragen of hoe het geld wordt opgehaald.

Alle regeringen meekrijgen zal lastig worden. De Bulgaarse premier Rumen Radev heeft gezegd dat zijn land niet kan meedoen aan het pakket van €70 miljard (Bulgaarse regering). Tsjechië, Hongarije en Slowakije zijn vrijgesteld van de financiële verplichtingen uit de bestaande lening; Merz vraagt hun nu nieuwe verplichtingen aan te gaan.

Over de omvang van de begroting staan de lidstaten al tegenover elkaar. Landen die meer aan de EU-begroting afdragen dan ze ontvangen, willen een kleinere begroting. Portugal en andere landen verdedigen juist de middelen voor regio’s en landbouw (To Brief). Met zijn voorwaarde voegt Merz een tweede strijdpunt toe aan de onderhandelingstafel, terwijl over het eerste nog geen akkoord ligt.

Zelfs bondgenoten van Kyiv zetten vraagtekens bij deze aanpak. Op 6 november, voordat de brief openbaar werd, waarschuwde de Poolse onderminister van Buitenlandse Zaken Ignacy Niemczycki dat het samenvoegen van de gesprekken over Oekraïne en de begroting een akkoord moeilijker kon maken (Euronews). Merz kan er niet van uitgaan dat regeringen die Oekraïne steunen ook zijn aanpak zullen steunen.

Bevroren Russische staatsactiva worden vaak genoemd als manier om nationale schatkisten te ontzien. België wil echter dat andere regeringen via garanties meedelen in het risico van die route, en die garanties later niet kunnen intrekken (Belgische Kamer). In de praktijk komt de kwestie daarmee terug bij nationaal geld en de vraag wie daarvoor garant staat.

Voor de jaren daarna stelt de Commissie in haar ontwerpbegroting een Ukraine Reserve voor van maximaal €88,9 miljard in prijzen van 2025 (ontwerpverordening). Die reserve gaat in 2028 in en kan het tekort van 2027 dus niet opvangen. In de gepubliceerde passages staat niet of Merz dit bedrag voor de jaren daarna voldoende vindt.

Merz heeft van de financiering van Oekraïne, tot nu toe een gedeeld doel, een voorwaarde voor het begrotingsakkoord gemaakt. Hij koppelt die aan een veto dat hij geloofwaardig kan inzetten, ook al vertraagt een blokkade uitgaven die Berlijn zelf wil. Hij heeft niet gezegd wie welk bedrag betaalt. Zolang dat onduidelijk blijft, is de extra €70 miljard een eis zonder duidelijkheid over wie de rekening betaalt.