NAVO geeft Baltische luchtafweer meer ruimte

Op de top in Ankara heeft de NAVO haar Baltic Air Policing-missie omgezet in een luchtverdedigingsmissie (LRT, NATO). Daarmee krijgt SACEUR, de hoogste militaire NAVO-commandant in Europa, meer ruimte om op te treden tegen dreigingen in het luchtruim boven Estland, Letland en Litouwen zonder telkens nieuwe politieke toestemming uit alle hoofdsteden te hoeven halen. Dat is een echte verschuiving: de missie gaat niet langer alleen over het herkennen en begeleiden van verdachte toestellen, maar valt nu onder een kader waarin ook neerschieten mogelijk is. Uit wat publiek bekend is, blijkt tegelijk vooral een betere commandoketen. Gegarandeerde extra wapens horen daar niet automatisch bij.

Wat er werkelijk is veranderd

Het oude model leek op buurtpreventie met gevechtsvliegtuigen. Geallieerde piloten, die rouleren vanaf bases als Ämari in Estland en Šiauliai in Litouwen, identificeerden verdachte toestellen, vlogen ernaast en begeleidden ze weg (Kaitsevägi). Dat was een instrument voor soevereiniteitsbewaking in vredestijd, geen gevechtshouding.

In de nieuwe opzet wordt de Baltische missie ingebed in de systemen die de NAVO bij een echte luchtdreiging zou gebruiken: sensoren, grondgebonden raketten, middelen tegen drones en snellere besluiten over wel of niet vuren. De Estse minister van Defensie Hanno Pevkur gaf de concreetste uitleg. Meer besluiten kunnen voortaan via de NAVO-luchtcommandoketen lopen, waaronder het combined air operations centre in Uedem in Duitsland, de schakel die SACEURs bevoegdheid moet omzetten in daadwerkelijke onderscheppingsorders (ERR). De Litouwse president Gitanas Nausėda noemde de stap noodzakelijk om sneller op luchtdreigingen te kunnen reageren (LRT).

De voormalige Estse luchtmachtchef Jaak Tarien plaatste daar een nuttige correctie bij. Het aantal vliegtuigen op Ämari stijgt niet vanzelf, zei hij. De wijziging maakt duidelijker wie mag beslissen, niet welke middelen er fysiek beschikbaar zijn om mee te beslissen (ERR).

Schaarse raketten, concurrerende behoeften

NAVO-functionarissen bevestigen zelf de kloof tussen bevoegdheid en materieel. Plaatsvervangend secretaris-generaal Radmila Shekerinska zei op het defensie-industrieforum van de top dat de Alliantie meer onderscheppingsraketten, sensoren en commandocapaciteit nodig heeft. NSPA, het NAVO-agentschap voor aanschaf, kondigde in Ankara de aankoop aan van 700 PAC-2- en 200 PAC-3-raketten (NATO, NATO). Die aankondiging ondergraaft juist het idee dat de nieuwe missie al met voldoende materieel is afgedekt.

Patriot-systemen vormen het middelpunt van die schaarste. Polen heeft Patriot-raketten aan Oekraïne overgedragen, een besluit dat met SACEUR werd afgestemd en volgens Warschau binnen een veilige marge bleef (Defence24, Interia). Ook Duitsland heeft Patriot-capaciteit naar Oekraïne gestuurd en kijkt aan tegen trage vervanging (Deutschlandfunk). Elke raket die naar Oekraïne gaat, staat immers niet op een lanceerinstallatie in de Baltische staten.

In Letland wordt het probleem tastbaar. Letse functionarissen hadden het minder over de ruimere bevoegdheid van SACEUR en meer over de praktische vraag: kunnen waarschuwingssystemen, munitie en personeel grensregio's op tijd bereiken (Latvian MOD)? Een systeem dat ergens in Europa beschikbaar is, is nog niet hetzelfde als een systeem dat voor de eerste dronevlucht al is geplaatst, bemand en aangesloten op Baltische commandoknooppunten.

Het gemak van flexibiliteit

De discretionaire ruimte voor SACEUR lost ook een politiek probleem op. Door besluiten over welk land welke systemen waarheen stuurt in militaire kanalen te laten, in plaats van vaste nationale quota te publiceren, voorkomt de NAVO een openbaar gevecht over bijdragen. De Duitse bondskanselier Friedrich Merz verklaarde dat Baltische veiligheid Duitse veiligheid is (Bundesregierung). Een Duitse toezegging voor vaste Baltische luchtverdedigingsquota volgde niet, en de harde schaarste aan middelen maakt zulke toezeggingen ook lastig (DW).

Voor flexibele toewijzing bestaat wel een militaire reden: dreigingen kunnen op meerdere flanken tegelijk ontstaan, terwijl schaarse systemen niet overal tegelijk kunnen staan. Maar zoals een analyse van Friends of Europe over de top in Ankara opmerkte, kan SACEUR alleen bevel voeren over wat regeringen beschikbaar stellen, op het moment dat zij dat vrijgeven en onder de voorwaarden die zij eraan verbinden (Friends of Europe). De rekening ligt bij Baltische burgers, die niet kunnen controleren welke geheime besluiten worden genomen over de plaatsing van die schaarse wapens.

De Baltische regeringen kregen in Ankara een duidelijkere commandoketen. Wat zij niet kregen, is een publiek antwoord op de meest basale afschrikkingsvraag: wat is er precies gegarandeerd aanwezig voordat het eerste vijandige vliegtuig of de eerste drone verschijnt? De NAVO, SACEUR en de bijdragende landen moeten dat antwoord geven. Zonder die duidelijkheid levert de opwaardering vooral snellere orders op aan strijdkrachten waarvan geen enkele regering publiek heeft vastgelegd dat ze er ook zullen zijn.