NATO kiest Saab boven Boeing

NAVO-landen bereiden volgens Reuters de vervanging voor van hun verouderde vloot voor luchtbewaking door toestellen van het Zweedse Saab. Daarmee zou een einde komen aan Boeings monopolie op een van de gevoeligste gezamenlijke capaciteiten van het bondgenootschap. Reuters meldde op 1 juli, op basis van vier bronnen, dat de bondgenoten de overstap naar Saabs GlobalEye naar verwachting bekendmaken tijdens de NAVO-top van 7 en 8 juli in Ankara (The Print, GP). NAVO noch Saab heeft publiekelijk bevestigd dat er een contract ligt. Als de keuze doorgaat, krijgt voor het eerst een Europees geleid systeem de centrale rol in de gezamenlijke luchtgebonden radarmissie van de NAVO. Daarmee verschuift ook van welke bedrijven de 32 lidstaten afhankelijk zijn voor een kerncapaciteit.

Hoe Boeing het contract verloor

De huidige NAVO-vloot bestaat uit 14 E-3A AWACS-toestellen: vliegende radarstations die dreigingen kunnen zien ver voorbij het bereik van grondradars. Sinds begin jaren tachtig opereren ze vanaf Geilenkirchen, in het westen van Duitsland (NATO). Een levensduurverlengingsprogramma houdt de toestellen naar verwachting tot ongeveer 2035 in de lucht, maar technisch zijn ze hun oorspronkelijke ontwerpduur allang voorbij.

De vervangingsprocedure kantelde snel. Eind 2023 koos de NAVO nog voor Boeings E-7A Wedgetail. Daarna probeerde het Pentagon herhaaldelijk zijn eigen E-7-programma te schrappen, waardoor de Amerikaanse productieaantallen wegvielen waarop de NAVO-keuze mede rustte (AeroTime, Straits Times). Zonder Amerikaanse orders om ontwikkelingskosten mee te dragen, werd de Boeing-optie economisch een stuk minder aantrekkelijk.

GlobalEye, de gemelde opvolger, is een systeem voor luchtgebonden vroegtijdige waarschuwing en commandovoering. Het combineert langeafstandsradar, missiecomputers en versleutelde dataverbindingen op één vliegtuig, zodat commandanten, gevechtsvliegtuigen en luchtverdedigingseenheden hetzelfde beeld krijgen van luchtruim, zeeroutes en bewegingen op de grond. Volgens Saab kan het systeem ook laagvliegende dreigingen detecteren, zoals kruisraketten en drones (Saab).

Wie wint, wie zich zorgen maakt

Lidstaten kijken naar hetzelfde toestel, maar door verschillende zorgen. Duitsland huisvest de huidige AWACS-basis in Geilenkirchen. Dat betekent banen, commandoroutines en dagelijkse operationele controle. Een nieuw platform roept dus de vraag op of die basis haar rol behoudt, of dat de stationering dichter komt te liggen bij de dreigingen die de radar moet zien (t-online). Polen en andere oostelijke bondgenoten willen vooral meer waarschuwingstijd. Luchtgebonden radar die Russische drones, activiteit op de Oostzee en dreigingen vanuit de exclave Kaliningrad eerder kan signaleren, raakt immers direct aan hun meest acute veiligheidsprobleem (Interia).

Voor Zweden, dat pas in maart 2024 tot de NAVO toetrad, zou het contract de positie in het bondgenootschap veranderen. Stockholm zou niet langer alleen een nieuwe lidstaat zijn die van gezamenlijke veiligheid profiteert, maar ook een industriële leverancier van een fundamentele NAVO-capaciteit (Saab).

Europese autonomie heeft kleine lettertjes

Een deel van de berichtgeving presenteert de gemelde keuze als Europa dat zich losmaakt van Amerikaanse hardware. Zo eenvoudig ligt het niet. GlobalEye breekt niet schoon met Noord-Amerikaanse toeleveringsketens. Het systeem combineert een Zweedse missiesuite met een Canadees Bombardier-vliegtuig (Behörden Spiegel). Die Canadese link is bovendien meer dan alleen industrieel: Ottawa heeft Saab afzonderlijk geselecteerd voor een eigen vloot, in een deal van meer dan C$5 miljard. Daarmee krijgt het platform een tweede voet aan de grond op de NAVO-markt en extra productieschaal (Army Recognition). Frankrijk heeft al twee GlobalEye-toestellen besteld, met opties op nog eens twee, waardoor ook Parijs belang heeft bij het succes van het platform (ABC Nyheter).

De houdbare autonomieclaim is smaller dan de koppen suggereren. Een niet-Boeing, Europees geleid sensorsysteem zou de NAVO minder afhankelijk maken van één Amerikaanse leverancier voor luchtbewaking. Het verandert niet dat het bondgenootschap voor tankvliegtuigen, gevechtsvliegtuigen van de vijfde generatie en satellietcommunicatie nog altijd zwaar leunt op Amerikaanse systemen (Army Recognition, Analisidifesa).

De moeilijkere vragen zitten onder het logo op de romp: wie beheert de software-updates, de versleutelde dataverbindingen, de vriend-vijandidentificatie en de langlopende onderhoudscontracten? Zolang de NAVO niet vastlegt wie die lagen controleert, is de keuze voor Saab vooral een leverancierswissel. Dat is wel relevant, maar nog geen bewijs van operationele autonomie.