Grijze zone vertraagt NATO in Balticum

Een drone vliegt vanuit Rusland het Letse luchtruim binnen. NAVO-jagers stijgen op vanaf Šiauliai, de Litouwse basis voor de Baltische luchtbewaking, en halen het toestel neer. Militair is de dreiging binnen minuten verdwenen. Politiek blijft de vraag liggen: was dit een ongeluk, een neveneffect van elektronische oorlogvoering waardoor de gps van de drone ontspoorde, of een doelbewuste Russische test?

Die reeks gebeurtenissen, op 8 juni gemeld door LRT, laat zien waar de oostflank van de NAVO nu op wordt getest. De Poolse inlichtingendiensten waarschuwen dat Rusland provocaties tegen Polen of de Baltische staten kan voorbereiden (The Guardian). De Litouwse minister van Defensie erkent dat het identificeren van drones tijdens de vlucht moeilijk blijft. Letland plaatst langs de volledige grens met Rusland en Belarus antidronesystemen (Sargs.lv). De militaire reactie is er dus wel. De kwetsbaarheid zit in het besluitvormingssysteem erachter.

De kloof tussen onderscheppen en classificeren

Het NAVO-verdrag trekt twee lijnen. Artikel 4 geeft elke bondgenoot het recht om overleg te vragen wanneer hij zich bedreigd voelt. Artikel 5, de collectieve verdedigingsclausule, wordt pas relevant na een "gewapende aanval", en alleen wanneer bondgenoten het erover eens zijn dat die heeft plaatsgevonden. Daarna beslist elke regering welke actie zij noodzakelijk vindt, tot en met de inzet van geweld.

Grijzezoneoperaties spelen zich precies tussen die twee artikelen af. De NAVO heeft bewust ruimte gelaten om hybride aanvallen als collectieveverdedigingskwesties te behandelen: op de top van Warschau in 2016 is dat expliciet vastgelegd, en bondgenoten hebben sindsdien bevestigd dat een opeenstapeling van vijandige daden de grens kan overschrijden. Tegelijk heeft het bondgenootschap vaste rode lijnen vermeden (Atlantic Council). Doorgeknipte kabels, brandstichting, verstoord droneverkeer: zolang bondgenoten het niet eens zijn over de dader, blijven het nationale zaken voor politie, justitie en inlichtingendiensten.

Daarom is attributie de beslissende flessenhals. Sommige drone-incidenten in de Baltische regio zijn in verband gebracht met Russische elektronische oorlogvoering die navigatiesystemen verstoort. Het moeilijke deel is dan niet het onderscheppen van een toestel, maar het aantonen van opzet. Nationale inlichtingendiensten verzamelen radarbeelden en signaalgegevens. Maar om daarvan iets te maken wat alle bondgenoten vertrouwen, moeten bewijzen worden gedeeld, moet een politieke zaak worden opgebouwd en moet de Noord-Atlantische Raad, het hoogste politieke orgaan van de NAVO waarin alle 32 bondgenoten zitten, consensus bereiken. Elke stap kost tijd. Juist die tijd probeert een bewust dubbelzinnig incident op te eten.

Vooruitgeschoven troepen schrikken oorlog af, geen ambiguïteit

Duitsland probeert de prijs van een Russische test te verhogen. Voor de nieuwe brigade in Litouwen zijn ongeveer 5.000 Bundeswehrmilitairen gepland; circa 1.800 zijn al ingezet en volledige gereedheid volgt later. Frankrijk draagt bij via rotaties voor de Baltische luchtbewaking en houdt troepen in Estland (Ifri).

Door zulke inzet wordt elk incident zichtbaar multinationaal. Maar Duitse troepen in Litouwen besluiten niet zelfstandig dat artikel 5 van toepassing is. Eerst moet Litouwen onder eigen recht bepalen hoe het incident wordt behandeld. Daarna beslissen de bondgenoten via de Noord-Atlantische Raad of de feiten een collectieve reactie rechtvaardigen (Oxford analysis). Een provocatie die net onder de duidelijke drempel van een gewapende aanval blijft, dwingt dus de hele keten in beweging voordat het bondgenootschap gezamenlijk kan optreden.

Het temporisico binnen het bondgenootschap

Slowakije laat zien hoe de NAVO kan rafelen zonder dat iemand formeel uit de pas loopt. Premier Robert Fico heeft gezegd dat de Slowaakse delegatie op de komende NAVO-top geen mandaat heeft voor verdere militaire of financiële steun aan Oekraïne. Na een zware Russische aanval vlak bij de Slowaakse grens bleef de regering aanvankelijk stil; pas na druk van de oppositie volgde een reactie. De Tsjechische inlichtingenchef Michal Koudelka waarschuwt intussen dat een beperkte aanval op een NAVO-land, bedoeld om de reactie te testen, waarschijnlijker is dan een massale aanval.

Het risico is niet dat Slowakije artikel 5 blokkeert. Het risico zit in de uren tussen provocatie en duidelijkheid, wanneer regeringen twisten over de vraag of een gebeurtenis sabotage, een ongeluk of een gewapende aanval is. Rusland richt zijn operaties precies op dat venster in: de feiten bewegen sneller dan regeringen kunnen bewijzen en afspreken wat er is gebeurd.

De vooruitgeschoven NAVO-troepen schrikken conventionele oorlog af. Of zij ook de dubbelzinnige provocaties afschrikken die nu het waarschijnlijkst worden geacht, hangt af van iets dat lastiger te bouwen is dan een brigade: het vermogen om toe te rekenen, te classificeren en overeenstemming te bereiken voordat het politieke moment voorbij is.