NAVO zet Baltische missie op luchtverdediging

Sinds 2004 werkte de Baltic Air Policing-missie van de NAVO als een vredesroutine. Geallieerde gevechtsvliegtuigen op bases in Litouwen en Estland stegen op wanneer Russische toestellen zonder transponder vlogen, identificeerden die visueel en begeleidden ze weg. Op de NAVO-top van deze week heeft het bondgenootschap die missie heringedeeld als luchtverdediging (LRT). De Duitse bondskanselier Friedrich Merz noemde dat een mijlpaal, ingegeven door Russische provocaties (Bundesregierung). Maar een mijlpaal telt pas als hij op de grond iets verandert, niet omdat hij op een top zo wordt genoemd.

Wat de oude missie wel en niet kon

De drie Baltische staten hebben zelf geen gevechtsvliegtuigen. Hun luchtruim hangt volledig af van bondgenoten die om de vier maanden toestellen en bemanningen leveren. De NAVO omschrijft die taak als air policing: detecteren, onderscheppen, met het oog identificeren en begeleiden (NATO). Tegen een Russisch militair vliegtuig werkt die procedure prima. Tegen een laagvliegende drone of een inkomende kruisraket is visuele identificatie nutteloos.

Luchtverdediging binnen het Integrated Air and Missile Defence-systeem van de NAVO is juist voor dat moeilijkere probleem gebouwd: commandocentra, sensoren, gevechtsvliegtuigen en grondgebonden onderscheppers die samen drones, raketten en vliegtuigen opsporen en uitschakelen (NATO IAMD). Het verschil tussen beide modellen zit in seconden beslistijd.

In mei schoot een Roemeense F-16, ingezet in de Baltische rotatie, een drone neer in het Estse luchtruim. Het was de eerste uitschakeling door de missie in ruim twintig jaar (Romania Insider, defence-industry.eu). Enkele dagen later vroegen de drie Baltische presidenten gezamenlijk om de stap naar luchtverdediging. De NAVO heeft nooit opgehelderd of de drone werd neergehaald op basis van een formeel aangepaste regel, of na een eenmalige toestemming. Het incident maakte de spanning wel zichtbaar: een missie die was ontworpen om vliegtuigen te begeleiden, moest ineens drones bestrijden.

Waar het bevel vandaan zou komen

Voormalig commandant van de Estse luchtmacht Jaak Tarien zei tegen ERR dat de praktische winst vooral ligt in een duidelijkere commandoketen in vredestijd: wie ziet de dreiging, wie classificeert haar, wie geeft het bevel om te schieten (ERR). Die keten loopt via CAOC Uedem, het noordelijke luchtoperatiecentrum van de NAVO in Duitsland, dat geallieerde luchtactiviteit aanstuurt van het Noordpoolgebied tot de Alpen (CAOC Uedem).

Concreet: een Baltische radaroperator ziet een onbekende drone. Het spoor gaat naar Uedem. Daar moet een officier bepalen of hij permanente bevoegdheid heeft om opdracht te geven het toestel neer te halen. Onder het oude policing-model was het antwoord steeds hetzelfde: stuur gevechtsvliegtuigen omhoog en kijk. Luchtverdediging vraagt om een sneller antwoord.

Het bondgenootschap oefent onderdelen van die architectuur overigens al. In juni opereerden gevechtsvliegtuigen, grondgebonden onderscheppers en NAVO-radarvliegtuigen samen tijdens oefeningen rond de Baltische en de Zwarte Zee (IRIA, defence-industry.eu). De geplande aankoop door de NAVO van Saab GlobalEye-vliegtuigen voor vroegtijdige waarschuwing is gericht op laagvliegende dreigingen die grondradar moeilijk oppikt (GP). De bouwstenen zijn er. Of ze werken op basis van permanente bevoegdheid, in plaats van ad-hoctoestemming, is de eigenlijke vraag.

Wat de NAVO niet heeft laten zien

Geen van de geraadpleegde bronnen bevestigde de veranderingen die het nieuwe etiket werkelijk betekenis zouden geven: nieuwe geweldsinstructies voor vredestijd, het schrappen van de eis tot visuele identificatie, permanente grondgebonden luchtverdediging in de Baltische staten, of vooraf gedelegeerde bevoegdheid waarmee een CAOC-officier een drone kan laten neerhalen zonder eerst een nationale hoofdstad te bellen. Tarien merkte op dat gevoelige details waarschijnlijk geheim blijven. Voor geweldsinstructies is dat begrijpelijk. Voor de vraag of onderscheppingsbatterijen daadwerkelijk in de Baltische staten staan, is dat minder vanzelfsprekend.

Russische dronevluchten boven geallieerd grondgebied prikken precies in dat gat. Een rapport van het IISS typeerde ze als verkenning door gevechtscontact: testen hoelang de NAVO nodig heeft om van detectie naar een schietbesluit te komen (Forsal). Het Poolse defensiedebat maakt hetzelfde punt vanuit de hardwarekant: snellere besluiten betekenen weinig zonder de batterijen, sensoren en munitie om ernaar te handelen (Defence24).

De NAVO heeft de politieke opwaardering doorgevoerd. De Roemeense uitschakeling in mei liet zien dat het oude model al kraakte. CAOC Uedem en de bondgenoten die vliegtuigen en batterijen leveren, moeten nu het operationele bewijs leveren: systemen die zichtbaar worden ingezet waar dat kan, permanente regels waar dat nodig is, en doctrine die niet wacht tot een piloot een raketprobleem met het blote oog oplost.