Nausėda wil Litouws kernwapenverbod schrappen

Artikel 137 van de Litouwse grondwet regelt twee zaken: het verbiedt massavernietigingswapens op Litouws grondgebied en sluit buitenlandse militaire bases uit. President Gitanas Nausėda wil het hele artikel schrappen. Na overleg met de fractievoorzitters in het parlement zei hij op 2 juli dat vrijwel iedereen het ermee eens is dat de bepaling achterhaald is. Zijn voorstel is geen aanpassing, maar volledige intrekking.

Voor een wijziging van de Litouwse grondwet zijn twee afzonderlijke stemmingen nodig in de Seimas, het Litouwse parlement. In beide stemmingen moeten ten minste 94 van de 141 parlementariërs voor stemmen, met minimaal drie maanden tussen beide rondes. De regeringscoalitie heeft 75 zetels. Fractievoorzitters kunnen het in beginsel eens zijn. Twee keer een constitutionele meerderheid leveren is toch iets anders.

De bepaling waar bijna niemand over spreekt

De meeste aandacht gaat uit naar het kernwapenverbod. Maar artikel 137 verbiedt ook buitenlandse militaire bases, terwijl Litouwen inmiddels aanzienlijke geallieerde troepen op zijn grondgebied heeft. Duitsland wil er eind 2027 een brigade van ongeveer 5.000 militairen stationeren. Recente NAVO-oefeningen brachten nog eens duizenden militairen naar Litouwen.

Artikel 137 werd in 1992 opgesteld om zeker te stellen dat Sovjettroepen zouden vertrekken. De tekst is sindsdien niet veranderd, de praktijk wel. Er is geen publieke juridische uitleg die helder maakt of roterende geallieerde eenheden iets anders zijn dan permanente "buitenlandse militaire bases", of dat de praktijk de grondwet eenvoudigweg heeft ingehaald. Het schrappen van artikel 137 zou die dubbelzinnigheid wegnemen. Litouwse leiders hebben alleen niet publiekelijk betoogd dat de huidige formulering hun operationeel in de weg zit.

Juridische ruimte, geen kernwapens

Waarnemend minister van Defensie Robertas Kaunas presenteerde de intrekking als een manier om Litouwen toegang te geven tot het volledige pakket aan NAVO-capaciteiten. Nausėda zei dat er geen onmiddellijke plannen zijn om kernwapens op te slaan en dat Litouwen binnen het Non-proliferatieverdrag blijft, het mondiale akkoord dat het bezit van kernwapens beperkt tot vijf erkende staten (Internazionale/Reuters).

Wie een grondwetsartikel schrapt, haalt één slot van de deur. Er blijven er meerdere over. NAVO-nuclear sharing draait om Amerikaanse zeggenschap over de wapens, vliegtuigen die kernwapens kunnen dragen, getrainde bemanningen en planning op bondgenootschappelijk niveau. Slechts een klein aantal West-Europese landen huisvest nu zulke regelingen. Verplaatsing naar het oosten zou versterkte opslagkluizen, aanpassingen aan bases, Amerikaanse certificering van vliegers voor nucleaire munitie en een commandoketen voor vrijgavebesluiten vereisen. Die infrastructuur kost jaren. Er is geen bevestigd Amerikaans of NAVO-besluit bekend om kernwapens in Litouwen te stationeren (CNBC).

Litouwen is niet het enige land dat dit vraagt

Finland schrapte op 17 juni zijn eigen verbod op kernwapens met een parlementaire stemming van 125 tegen 61. Finse functionarissen benadrukten dat stationering in vredestijd niet gepland was. Toch liet het parlementaire debat werkelijke verdeeldheid zien over de vraag of het weghalen van juridische beperkingen de afschrikking versterkt, of juist tegenmaatregelen uitlokt zonder bruikbare militaire capaciteit op te leveren.

Het hoofd van het Poolse Nationale Veiligheidsbureau heeft gezegd dat deelname aan nuclear sharing een reële mogelijkheid is, met gesprekken in Washington in het vooruitzicht. Rzeczpospolita plaatste de Litouwse stap in een bredere beweging aan de oostflank om een gelijkwaardige afschrikkingsstatus te krijgen. Maar uitbreiding van nuclear sharing vergt besluiten van de Nuclear Planning Group van de NAVO, het bondgenootschappelijke orgaan waar het nucleaire beleid wordt besproken. Nationale wetswijzigingen zijn daarvoor niet genoeg.

De redenering van de Litouwse leiders is begrijpelijk: een NAVO-frontlijnstaat wil zichzelf niet grondwettelijk uitsluiten van bondgenootschappelijke opties voordat een crisis uitbreekt. Het tegenargument is even concreet: juridische geschiktheid zonder infrastructuur, vliegtuigen, getrainde bemanningen en een Amerikaans besluit tot plaatsing is politiek signaal, geen militaire capaciteit. Of intrekking de NAVO-houding verandert of vooral Litouwens juridische woordenschat, hangt af van stemmingen in Vilnius en van besluiten die nog geen enkele geallieerde hoofdstad openbaar heeft gemaakt.