Nieuwe ebolastam ondermijnt 3,5 miljoen vaccins

Meer dan 1.000 vermoedelijke besmettingen. Meer dan 240 doden. Een actief oorlogsgebied dat hulpverleners tegenhoudt. En geen enkel goedgekeurd vaccin tegen het virus dat deze uitbraak veroorzaakt. De uitbraak in Oost-Congo legt een blinde vlek bloot in tien jaar ebolavoorbereiding: alle vaccins en behandelingen die wereldwijd op voorraad liggen, zijn gericht op een andere soort van het virus dan de soort die nu rondgaat.

Een sleutel voor het verkeerde slot

Het virus dat circuleert in de Congolese provincie Ituri behoort tot de Bundibugyo-soort van ebola, voor het eerst vastgesteld in Uganda in 2007. Die soort dook eerder maar twee keer op, telkens in kleine uitbraken die internationaal nauwelijks aandacht kregen. Juist die zeldzaamheid is nu het probleem. Elk ebolavaccin dat sinds de zware West-Afrikaanse epidemie van 2014 is ontwikkeld, richt zich op de Zaire-soort.

Vaccins leren het immuunsysteem een specifiek eiwit op het oppervlak van het virus herkennen: het glycoproteïne. Ervebo van Merck, het vaccin dat hielp om recente Zaire-uitbraken te beëindigen, leert het lichaam het glycoproteïne van Zaire herkennen. De Bundibugyo-variant wijkt genetisch ongeveer 30% af. Dat is genoeg om de immuunreactie onzeker te maken, alsof een sleutel voor het verkeerde slot is geslepen.

De WHO riep eind mei deskundigen bijeen en concludeerde dat het bewijs voor kruisbescherming "zeer beperkt en onvoldoende" is. Een kleine studie bij primaten liet zien dat sommige dieren met het Zaire-vaccin overleefden, maar alle gevaccineerde dieren werden wel ziek. Ook van de goedgekeurde antistofbehandelingen Inmazeb en Ebanga wordt niet verwacht dat zij werken. De wereldwijde voorraad bevat meer dan 3,5 miljoen doses Ervebo, allemaal ontworpen voor een ziekteverwekker die nu niet circuleert.

Sneller dan de bestrijding

De WHO riep de uitbraak op 17 mei uit tot internationale noodsituatie voor de volksgezondheid, twee dagen nadat DR Congo haar officieel had gemeld. Die snelheid is ongebruikelijk en laat zien hoe ver het virus al ongemerkt was gekomen. Tegen de tijd dat laboratoria Bundibugyo bevestigden, was het aantal gevallen al groot. Begin juni waren ongeveer 282 besmettingen in het laboratorium bevestigd, met 42 doden, terwijl het aantal vermoedelijke gevallen boven de 1.000 lag.

Het gewapende conflict maakt alles ingewikkelder. De M23-rebellengroep controleert steden in naburige provincies, waaronder Goma, een stad met meer dan een miljoen inwoners aan de grens met Rwanda. ADF-strijders doodden zeven mensen in Beni, een gebied dat ook door de uitbraak is getroffen. Honderden diagnostische monsters zijn nog niet getest. Uganda heeft negen gevallen bevestigd en de grens gesloten.

Twee kandidaat-vaccins krijgen nu voorrang. Het ChAdOx1-platform van Oxford, afgeleid van de technologie achter het AstraZeneca-covidvaccin, kan mogelijk binnen twee tot drie maanden proefdoses leveren. Een tweede kandidaat van IAVI gebruikt een onschuldig veevirus als drager om Bundibugyo-eiwitten in het lichaam af te leveren en heeft zeven tot negen maanden nodig. Geen van beide is getest op mensen. Gavi heeft $ 50 miljoen toegezegd om de productie te versnellen zodra er gegevens over werkzaamheid zijn.

Wat Europa niet zelf kan

Eén bevestigd ebolageval heeft EU-grondgebied bereikt: een Amerikaanse zorgmedewerker werd op 20 mei opgenomen in het Charité-ziekenhuis in Berlijn. Een Italiaanse chirurg van Artsen zonder Grenzen, geëvacueerd naar het Spallanzani-instituut in Rome, testte negatief. Twee vermoedelijke gevallen in Brazilië bleken meningitis en malaria. Het ECDC schat het risico voor Europese burgers als zeer laag in.

Dat de uitbraak zich in Europa verspreidt, ligt niet voor de hand. Wel heeft zij een ongemakkelijk gat blootgelegd in de Europese gezondheidsarchitectuur na covid. HERA, het agentschap dat in noodsituaties vaccins moet veiligstellen, zette gezamenlijke inkoopmechanismen en 22 strategische voorraden in lidstaten op. Dat systeem werkte bij apenpokken in 2022, toen er immers al een goedgekeurd vaccin bestond. Voor Bundibugyo valt er niets in te kopen. De EU heeft daarom € 7,4 miljoen aan de WHO toegewezen voor klinische proeven, waarmee zij een probleem uitbesteedt dat zij intern niet kan oplossen.

De nationale reacties blijven versnipperd. Italië stelde een risicoclassificatie met vijf niveaus en verplichte gezondheidsverklaringen in voor reizigers uit DR Congo en Uganda. Duitsland leunt op zeven gespecialiseerde isolatiestations. Frankrijk heeft het toezicht op Mayotte aangescherpt, maar beschikt niet over een uniform quarantaineprotocol dat met andere lidstaten is afgestemd.

De wereld heeft miljarden uitgegeven om zich voor te bereiden op de vorige ebola, niet op de volgende. Bundibugyo gold volgens Duitse gezondheidsexperts als een "commercieel oninteressante" stam en werd genegeerd zolang hij zeldzaam bleef. Of deze crisis leidt tot investeringen in breed werkende ebolavaccins, of weer verdwijnt zodra de noodsituatie voorbij is, zegt uiteindelijk meer over pandemische paraatheid dan welk institutioneel raamwerk op papier ook.