Nicosia koppelt Turks SAFE-geld aan hereniging

Visumvrij reizen, een gemoderniseerd handelsakkoord, migratiesamenwerking, toegang tot een defensiefonds van € 150 miljard: de EU heeft Turkije een hele reeks voordelen te bieden. Cyprus wil dat geen van die dossiers loskomt van de voortgang bij de hereniging van het eiland. Die eis ligt sinds dit weekend in Brussel, waar VN-gezant voor Cyprus Maria Angela Holguin peilt wat de EU bereid is op tafel te leggen (Cyprus Mail, Philenews).

Holguin pendelde de afgelopen drie weken tussen Nicosia, Ankara en Athene om een mogelijke "vijf-plus-één"-conferentie voor te bereiden: de twee Cypriotische gemeenschappen, Griekenland, Turkije en het Verenigd Koninkrijk, onder leiding van VN-chef Guterres. Het onderhandelingsformat ligt bij de VN. De prikkels die Turkije in beweging kunnen brengen liggen echter in Brussel. Over de vraag of die aan Cyprus moeten worden gekoppeld, raken EU-hoofdsteden verdeeld.

Wat Brussel kan achterhouden

De Europese hefboom richting Turkije bestaat uit vier onderdelen. Handel: modernisering van de douane-unie die het goederenverkeer zonder invoertarieven regelt. Reizen: visumliberalisering voor Turkse burgers, nog altijd onvoltooid na jaren van niet-gehaalde voorwaarden (European Commission). Migratie: nauwere samenwerking bij vluchtelingenbeheer. Defensie: mogelijke toegang tot SAFE, het nieuwe EU-instrument voor defensie-investeringen, gesteund door maximaal € 150 miljard aan leningen en aangenomen in mei 2025 (Council of the EU). Niet-EU-landen kunnen alleen met goedkeuring van de Raad gebruikmaken van SAFE. Iedere lidstaat kan dus bezwaar maken.

Acht hoofdstukken in het al jaren vastgelopen Turkse toetredingsproces, de stappen die een kandidaat-lidstaat moet afronden om toe te treden, blijven bevroren totdat Ankara zijn douaneafspraak uitbreidt naar Cyprus (European Commission). De voorwaarden om voordelen achter te houden bestaan dus al. De vraag is of iemand ze ook inzet.

Nicosia zet de hefboom in

De Cypriotische president Nikos Christodoulides probeerde dat in juni nadrukkelijk. Hij sprak met voorzitter van de Europese Raad António Costa om een EU-rol in het VN-traject af te dwingen. Minister van Buitenlandse Zaken Constantinos Kombos sprak volgens Proto Thema van een bewuste "interconnectie" tussen EU-Turkije-dossiers en het vredesspoor.

Juridisch is daarvoor ruimte. In april 2024 spraken EU-leiders af dat de toenadering tot Turkije "gefaseerd, proportioneel en omkeerbaar" moet zijn (European Council). Met die formule kan elke lidstaat een dossier richting Turkije vertragen door te stellen dat de voorwaarden niet zijn gehaald. Cyprus is van plan die ruimte te benutten.

Frankrijk versterkte de positie van Nicosia begin juni met een defensiesamenwerkingsovereenkomst met Cyprus, waardoor de Franse militaire toegang in het oostelijke Middellandse Zeegebied wordt verdiept. De Turkse president Erdogan maakte daar publiekelijk bezwaar tegen (Arab News). Parijs behandelt Cyprus als veiligheidspartner; Nicosia probeert dat partnerschap om te zetten in politiek gewicht in Brussel.

De hoofdsteden die Ankara nodig hebben

Niet elke regering wil Turkse EU-voordelen aan het Cypriotische dossier vastklinken. Duitsland heeft Ankara nodig voor migratiebeheer, NAVO-coördinatie en stabiliteit in het Midden-Oosten (Bundesregierung). Berlijn bekritiseert Turkije wel over internationaal recht, maar verzet zich tegen het breed bevriezen van samenwerking (taz). Italië heeft mediterrane energie- en veiligheidsbelangen die Turkije relevant maken, en wil niet dat elk EU-Turkije-dossier gegijzeld raakt door herenigingsgesprekken.

De breuklijn is structureel: de lidstaten die het meest investeren in Cypriotische conditionaliteit, zijn niet dezelfde landen die het meeste verliezen als Turkse samenwerking wegvalt.

Het Turkse antwoord: niets

Ankara’s publieke positie botst met de VN-basis voor een bizonale, bicommunautaire federatie, waarin twee gemeenschappen één staat delen. Het Turkse ministerie van Defensie houdt vol dat alleen een tweestatenoplossing werkt (Proto Thema). Het ministerie van Buitenlandse Zaken noemt pogingen om Turks-Cypriotische rechten terzijde te schuiven "onaanvaardbaar" (Hürriyet Daily News). Toen Turkije Cyprus uitsloot van voorbereidende bijeenkomsten voor de COP31-klimaattop, wezen EU-ministers Ankara terecht. Het was een herinnering dat de erkenningskwestie ieder bilateraal dossier blijft achtervolgen (Internazionale/Reuters).

Geen gezaghebbende Turkse verklaring heeft duidelijk gemaakt welk EU-voordeel Ankara zou willen ruilen voor beweging op hereniging.

Later dit jaar neemt Cyprus het roulerende voorzitterschap van de EU-Raad over. Daarmee krijgt Nicosia controle over agenda’s voor defensie, migratie en de zuidelijke buurlanden. Agendering doet ertoe: Cyprus kan bepalen wat wanneer wordt besproken. Stemmen afdwingen of andere regeringen overrulen kan het niet. De VN-Veiligheidsraad bespreekt Cyprus op 16 juli (Cyprus Mail). Holguin keert begin juli terug naar het eiland.

De VN beheert de onderhandelingstafel. De EU beheert de prikkels eromheen. Cyprus probeert die twee aan elkaar vast te zetten. Die verbinding houdt alleen stand als Turkije besluit dat het menu de prijs waard is.