Negen wetten hertekenen EU-grenzen

Op 12 juni vervangen negen bindende verordeningen het versnipperde Europese asielstelsel in alle 27 lidstaten. De breuken zijn nu al zichtbaar. Eind mei hadden pas 11 van de 27 landen hun technische voorbereidingen afgerond, terwijl de handhavingsmiddelen van de Commissie pas na jaren echt effect sorteren. De ingrijpendste migratiehervorming sinds het Dublinsysteem, dat het eerste land van aankomst verantwoordelijk maakte voor de behandeling van een asielaanvraag, gaat dus van start in een Unie waar frontlijnstaten ieder hun eigen route kiezen.

Het Migratiepact moet de kernfout van Dublin repareren: landen als Griekenland, Italië en Spanje droegen vrijwel alleen de last van de aankomsten. Een nieuw solidariteitsmechanisme verplicht de EU jaarlijks ten minste 30.000 herplaatsingsplekken en € 600 miljoen aan bijdragen te organiseren (Verfassungsblog). Lidstaten die geen herplaatste asielzoekers willen opnemen, kunnen in plaats daarvan € 20.000 per persoon betalen. Dat is de ingebouwde uitweg. Voor de eerste zes maanden heeft de Raad, waar nationale ministers de politieke lijn uitzetten, die doelen al fors verlaagd. Voor minder dan de helft van de plekken liggen harde nationale toezeggingen.

Vier landen, vier versies van dezelfde wet

Italië presenteerde het pact als bewijs dat Rome gelijk had. Minister van Binnenlandse Zaken Piantedosi noemde het een "Copernicaanse revolutie" en stelde dat de Italiaanse verwerkingscentra in Albanië vooruitliepen op de "terugkeerhubs" uit het pact. In februari oordeelde een Italiaanse rechtbank dat die overplaatsingen onrechtmatig waren. Het eigen uitvoeringsplan van de regering, geheim gehouden tot een bevel van de bestuursrechter van Lazio in maart publicatie afdwong, sprak over faciliteiten die "gebouwd zouden kunnen worden" en raamde de kosten op meer dan € 2 miljard over vijf jaar.

Duitsland gaat verder dan het pact vereist. De Duitse uitvoeringswet creëert "secundaire migratiecentra", met detentie tot 24 maanden en nachtelijke uitgaansverboden voor gezinnen met kinderen. Tegelijk houdt minister van Binnenlandse Zaken Dobrindt vast aan binnengrenscontroles in Schengen tot september, omdat de buitengrenzen van de EU volgens hem nog onvoldoende worden bewaakt. De Commissie wees die redenering op 9 juni af.

Polen kiest voor selectieve naleving. Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken Duszczyk zei dat Warschau "niet alle bepalingen zal uitvoeren". Polen weigert grensinfrastructuur en asielprocedures aan de grens met Belarus op te tuigen, met een beroep op nationale veiligheid. Sinds maart 2025 heeft Polen zeven keer asielaanvragen aan die grens opgeschort. Bovendien geldt voor Warschau een door de Raad verleende solidariteitsvrijstelling, die in december 2026 afloopt.

Griekenland nam zijn uitvoeringswet op 9 juni aan, met alleen steun van regeringspartij Nea Dimokratia. Op papier volgt de wet de Europese minimumeisen. Het echte nalevingsprobleem ligt elders: het Europees Hof voor de Rechten van de Mens bevestigde in een in juli 2025 definitief geworden uitspraak een "systematische praktijk van pushbacks". De European Council on Refugees and Exiles documenteerde alleen al vorig jaar meer dan 80.000 illegale pushbacks aan EU-grenzen. Het toezicht uit het pact ziet alleen op formele screeningscentra en mist daarmee juist de "groene en blauwe grenzen" waar pushbacks plaatsvinden.

Als een staat gewoon nee zegt

Tegen openlijke weigering heeft de Commissie uiteindelijk maar één route: een inbreukprocedure bij het Hof van Justitie van de EU, een traject dat jaren duurt. Toen het Hof Hongarije in juni 2024 een boete oplegde van € 200 miljoen plus € 1 miljoen per dag wegens het negeren van een asieluitspraak uit 2020, haalde de Commissie het geld binnen door het af te trekken van EU-betalingen aan Boedapest. Het instrument werkt dus wel, maar pas lang nadat de overtreding heeft plaatsgevonden. De Hongaarse premier Magyar heeft inmiddels al verklaard dat Boedapest "geen boetes zal betalen".

De eerste formele nalevingscontrole komt op 12 juli. De solidariteitspool is nog nooit getest. De Spaanse minister van Binnenlandse Zaken noemde de bijbehorende Terugkeerverordening "disproportioneel en in strijd met EU-waarden", nota bene namens een linkse regering die het bredere raamwerk steunt. Vanaf donderdag is de wet bindend voor alle 27 lidstaten. Wat er aan de grenzen gebeurt, hangt af van een handhavingsapparaat dat pas over jaren op volle snelheid draait.