Negen landen negeren EU-bevel over binnengrenzen

Op 2 juni droeg de Europese Commissie negen regeringen op hun controles aan de binnengrenzen van Schengen af te bouwen. Schengen is de paspoortvrije reiszone van 29 Europese landen en 450 miljoen mensen. Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk, Italië, Nederland, Denemarken, Noorwegen, Slovenië en Zweden houden allemaal grensposten in stand die tijdelijk hadden moeten zijn. Sommige bestaan al meer dan tien jaar.

Juridisch kan de Commissie naleving afdwingen. Artikel 258 VWEU, de verdragsbepaling waarmee zij lidstaten voor het Hof kan dagen wegens schending van EU-recht, geeft haar precies dat instrument. Voor grenscontroles heeft zij het nooit gebruikt. In plaats daarvan kwam zij met niet-bindende adviezen (European Commission, Mirage News) en de aanbeveling om de controles "geleidelijk uit te faseren".

Tijdelijke controles, permanente grensposten

Frankrijk heeft zijn "tijdelijke" controles 24 keer verlengd sinds de terreuraanslagen van november 2015. Oostenrijk controleert zijn grenzen met Hongarije en Slovenië ononderbroken sinds 2015. Duitsland breidde zijn al langer bestaande controles aan de Oostenrijkse grens in september 2024 uit naar alle negen landsgrenzen.

Artikel 25 van de Schengengrenscode staat tijdelijke controles toe voor maximaal zes maanden per dreiging. Het Hof van Justitie van de EU oordeelde in april 2022 dat die bovengrens bindend is. Regeringen omzeilen dat door elke verlenging als reactie op een "nieuwe" dreiging te presenteren: de ene keer migratie, daarna terrorisme, vervolgens Russische sabotage. De Franse Conseil d'État, de hoogste bestuursrechter, keurde die werkwijze in maart 2025 goed door een verlenging uit oktober 2024 als een nieuwe invoering te behandelen. Daarmee begon de klok opnieuw te lopen.

De hervorming van de Schengengrenscode in 2024 moest de regels aanscherpen. In de praktijk gebeurde het omgekeerde: de maximale duur ging van twee naar drie jaar en er kwamen extra rechtvaardigingsgronden bij. Wat rechters net illegaal begonnen te verklaren, werd zo opnieuw gelegaliseerd.

Negen hoofdsteden, één antwoord

De Duitse minister van Binnenlandse Zaken Alexander Dobrindt wees de aanbeveling direct af en kondigde een nieuwe verlenging met zes maanden aan. De Italiaanse Lega verklaarde: "wij bepalen wie wij aan onze grenzen controleren, niet Brussel". De Oostenrijkse FPÖ-leider Herbert Kickl, die zijn politieke profiel bouwde rond "Vesting Oostenrijk", gaf geen enkel signaal dat hij wil inbinden.

Eén land wijkt deels af: Nederland wil vaste controleposten vanaf het najaar van 2026 vervangen door mobiele controles. Dat past beter bij risicogericht toezicht, een aanpak die de Commissie wél aanvaardbaar vindt.

De prijs van €70 miljard voor politiek theater

De kosten zijn economisch, de opbrengst is politiek. Dagelijks passeren 3,5 miljoen mensen een binnengrens van Schengen. Daaronder zijn 1,9 miljoen vaste grenspendelaars. De Nijmeegse burgemeester Hubert Bruls zegt dat de controles "de relatie tussen beide landen schaden" en pendelaars elke dag tijd en geld kosten. Volgens een studie van het Centre for Economic Policy Research drukken de controles de Europese handel in goederen en diensten met 1,3%, goed voor €70 miljard aan jaarlijks verloren handelsvolume.

Migratieonderzoeker Gerald Knaus noemt de Duitse controles "symbolische politiek die vroeger alleen de AfD eiste". In Frankrijk stelde minister van Justitie Gérald Darmanin een immigratiemoratorium van drie jaar voor, breed gelezen als positionering voor de presidentsverkiezingen van 2027. Regeringen houden controles overeind die rechters en economen betwijfelen, omdat het opheffen ervan stemmen kan kosten.

Een Duitse rechtbank in Koblenz oordeelde in mei 2026 dat de controles aan de Luxemburgse grens in strijd waren met de Schengengrenscode. Duitsland ging in beroep en verlengde de controles toch. JEF Luxembourg, de Luxemburgse afdeling van de Jonge Europese Federalisten, heeft de Luxemburgse regering opgeroepen Duitsland voor het EU-Hof te dagen op grond van artikel 259, het zelden gebruikte mechanisme waarmee de ene lidstaat een andere kan aanklagen. Geen regering heeft die stap gezet. De Commissie gebruikt haar handhavingsbevoegdheid niet. Nationale rechters doen uitspraken die bij de volgende verlenging van zes maanden feitelijk worden ingehaald. Schengen was ontworpen als bindend juridisch kader, maar functioneert nu als een vrijwillige afspraak die alleen standhoudt waar de nationale electorale prikkels dat toelaten.