Eerste Nord Stream-proces laat opdrachtgevers buiten beeld

Woensdag 14 oktober begint in Hamburg het eerste proces tegen iemand die wordt beschuldigd van betrokkenheid bij de sabotage van de Nord Stream-pijpleidingen in 2022 (Hamburg court, dpa via Die Zeit). De verdachte, een Oekraïense legerofficier die wordt aangeduid als Serhii K., staat terecht voor een oorlogsmisdrijf. De rechters kunnen over zijn schuld oordelen zonder vast te stellen wie, als er al iemand was, de opdracht gaf.

Wat volgens de aanklagers gebeurde

Volgens de Duitse federale aanklagers hielp K. een groep leiden die met een gehuurd jacht vertrok vanaf het Duitse eiland Rügen. De bemanning bevestigde volgens hen tijdladingen aan de pijpleidingen bij Bornholm, voordat die op 26 september 2022 ontploften (Federal Court of Justice).

De aanklagers stellen ook dat K. in opdracht van Oekraïense staatsorganen handelde. In hun openbare mededeling noemen ze geen ministerie of functionaris (federal prosecutors).

Een bekentenis is niet openbaar gemaakt. De zaak steunt vooral op reisgegevens. Toen het Duitse Bundesgerichtshof K. in december 2025 in voorlopige hechtenis hield, wees het op Poolse grensgegevens, een paspoort met zijn foto op een valse naam en deskundige vergelijking van beelden (ruling).

Zijn advocaten betwisten dat dit bewijst dat hij op zee was. Volgens ZDF is er geen vingerafdruk of DNA-match die hem aan boord plaatst. Een van zijn advocaten zegt dat K. zelf heeft verklaard dat hij destijds in Oekraïne was (ZDF).

Waren de pijpleidingen een rechtmatig doelwit?

De verdediging voert een verweer aan dat de kern van de aanklacht raakt. Volgens het oorlogsrecht kan een aanval op een burgerobject (een object zonder militaire functie) een oorlogsmisdrijf zijn; een aanval op een militair doel hoeft dat niet te zijn. De aanklacht tegen K. kan dus alleen slagen als Nord Stream als burgerobject geldt.

Zijn advocaten vragen daarom of pijpleidingen die Rusland tijdens de invasie geld opleverden, een rechtmatig doelwit konden zijn. Het Bundesgerichtshof verwierp dat argument toen het over de voorlopige hechtenis oordeelde. Indirecte inkomsten uit gas maakten de pijpleidingen volgens het hof geen militair doelwit (Federal Court of Justice).

Welke vragen het vonnis openlaat

In Hamburg staat K. terecht, niet Oekraïne. Op 30 september wezen de rechters het verzoek van de pijpleidingbeheerders af om zich als mede-aanklagers bij de zaak te voegen (private partijen met eigen procesrechten naast het Openbaar Ministerie). Het proces gaat volgens hen over het handelen en de schuld van de verdachte zelf. Het is geen plek om mogelijke Russische schadeclaims tegen Oekraïne voor te bereiden (Hamburg court).

In het bewijs kunnen toch aanwijzingen over de opdracht naar voren komen. Verslaggevers die de aanklacht hebben ingezien, beschrijven afgeluisterde gesprekken uit K.'s detentie in Italië. Daarin zou hij hebben gezegd dat hij niet alleen had gehandeld en dat Kyiv hem in de steek had gelaten (ARD-led investigation).

Kyiv heeft publiekelijk geen categorische ontkenning gegeven. Op 9 juli zei de Oekraïense procureur-generaal dat het eigen onderzoek geen feiten had opgeleverd die wijzen op betrokkenheid van de staat. Hij stelde ook een gezamenlijk onderzoek met Duitsland voor (Reuters).

De explosies legden de Europese gasvoorziening niet stil: de leveringen via Nord Stream 1 waren begin september 2022 al gestopt (Federal Network Agency). De Europese inzet is juridisch. Dat blijkt ook uit de manier waarop twee andere EU-landen met een tweede verdachte zijn omgegaan.

Duitsland wil dat de vermeende duiker Volodymyr Zhuravlov wordt overgeleverd op basis van een Europees aanhoudingsbevel (het EU-instrument dat overdracht van verdachten tussen lidstaten vrijwel routinematig moet maken). In oktober 2025 weigerde een rechter in Warschau hem uit te leveren. Een vermoedelijke Oekraïense aanval op infrastructuur van een agressor kon volgens de rechter een legitieme daad van een staat zijn, in plaats van een misdrijf dat vervolgd moest worden. Premier Donald Tusk had al gezegd dat uitlevering niet in het belang van Polen was (PAP).

Kroatië koos een andere koers. Een panel van drie rechters stemde op 18 september in met Zhuravlovs uitlevering; daartegen loopt nog beroep (HRT, tportal).

Geen van beide rechtbanken oordeelde of de sabotage een misdrijf was. Ze beslisten alleen of een verdachte moest worden overgedragen; de Kroatische uitspraak kan in beroep nog veranderen. Toch hield een Poolse rechter er rekening mee dat een handeling die Duitse aanklagers als oorlogsmisdrijf vervolgen, mogelijk legitiem was. Elk land met onderzeese kabels en pijpleidingen heeft er dus belang bij te volgen welke lijn de rechters in Hamburg kiezen.

Als de rechters K. veroordelen voor het oorlogsmisdrijf, stellen ze vast dat een Oekraïense officier burgerinfrastructuur heeft aangevallen in strijd met het oorlogsrecht. Ook dan hoeven ze niet vast te stellen wie de opdracht gaf, als die er was. De Duitse federale aanklagers moeten duidelijk maken wie achter de vermeende opdracht zat: zij stelden dat Oekraïense staatsorganen betrokken waren, maar noemden geen opdrachtgever. De Oekraïense procureur-generaal zegt juist dat zijn kantoor daarvoor geen aanwijzingen heeft gevonden.