Olie op $97 put Europa uit

Olie kost 97 dollar per vat. De inflatie in de eurozone staat op het hoogste niveau sinds september 2023. Strategische olievoorraden zakken richting de wettelijke ondergrens. Drie maanden nadat de oorlog tussen Iran en de VS de Straat van Hormuz heeft vastgezet, waar ongeveer een vijfde van de wereldwijde oliehandel doorheen gaat, geven Europese regeringen miljarden uit om de klap te dempen. Aan de enige onderhandeling die dit kan beëindigen, zit de EU zelf niet aan tafel.

Wie betaalt, en hoe

De schade valt ongelijk uit, en elke regering kiest haar eigen noodoplossing. Polen verlaagde de btw op brandstof naar 8%, waardoor de prijsstijging beperkt bleef tot 8,8% op jaarbasis, tegenover een EU-gemiddelde van 20,8%. Frankrijk koos voor gerichte steun aan vrachtwagenchauffeurs, boeren en forenzen met lage inkomens: 130 miljoen euro is al uitgegeven, de totale kosten worden geraamd op 4 tot 6 miljard euro. Duitsland en Italië grepen naar grovere instrumenten. Berlijn verlaagde brandstofaccijnzen in een pakket van 1,6 miljard euro, terwijl Rome berekent dat een gemiddeld gezin jaarlijks honderden euro’s extra kwijt is aan brandstof, elektriciteit, voedsel en plasticproducten.

Zo ontstaat versnipperde nationale compensatie voor een gezamenlijke aanbodschok. In maart coördineerde het Internationaal Energieagentschap de grootste vrijgave uit strategische voorraden tot nu toe: 400 miljoen vaten in 32 landen, waarvan EU-landen ongeveer 92 miljoen vaten leverden. Begin mei had slechts 164 miljoen vaten de markt bereikt. Bij het huidige tempo kunnen voorraden volgens het IEA kritieke niveaus bereiken vóór de piek in de zomervraag. EU-wetgeving verplicht lidstaten om 90 dagen netto-invoer in reserve te houden. Meerdere landen dreigen binnen enkele weken onder die grens te zakken.

De ad-hocmaritieme inzet

Europese marines komen in beweging, maar langzaam, voorwaardelijk en buiten de NAVO-commandostructuur. Frankrijk heeft vliegdekschip Charles de Gaulle met ongeveer twintig Rafale-gevechtsvliegtuigen in de Arabische Zee gepositioneerd. Duitsland stuurt mijnenjager Fulda via Suez; die komt over twee tot drie weken aan. Italië wil vier schepen inzetten. Volgens vz.lt stemde het Litouwse parlement met 78 tegen 7 voor de inzet van maximaal veertig militairen voor mijnenbestrijding. Het kader is een Frans-Britse ad-hoccoalitie, geen EU- of NAVO-operatie.

De EU heeft wel een eigen maritieme missie: Operatie Aspides, die in 2024 werd opgezet om scheepvaart in de Rode Zee te beschermen. EU-buitenlandchef Kaja Kallas opperde uitbreiding naar Hormuz en zei dat het mandaat dit al toestaat na aanpassing van het operationele plan. Voor mijnenruiming is echter een formeel Raadsbesluit nodig, dus unanimiteit onder alle 27 regeringen. Iran heeft Europa gewaarschuwd geen oorlogsschepen naar de zeestraat te sturen.

Pakistan bemiddelt, Europa betaalt

Kallas was tijdens de Raad Buitenlandse Zaken in mei, waar de EU-ministers van Buitenlandse Zaken maandelijks bijeenkomen, ongewoon direct: "Dit speelt tussen de VS en Iran, en zij staan niet echt open voor enige vorm van bemiddeling. Wij hebben niet veel invloed op beide partijen."

Niet Frankrijk, Duitsland of het Verenigd Koninkrijk, de Europese partijen bij het nucleaire akkoord met Iran uit 2015, bemiddelt nu, maar Pakistan. Het door Pakistan bereikte staakt-het-vuren van april is uitgehold tot wat Trump omschreef als schieten "op een gematigder manier". Op 6 juni vielen de VS Iraanse radarinstallaties op Qeshm aan; Iran vuurde zeven ballistische raketten af op Amerikaanse bases in Koeweit en Bahrein. Enkele uren later zei Trump tegen verslaggevers dat de zaken "verbeterden".

De energieschok zet ook klimaatbeloften onder druk. Duitsland, Frankrijk, Estland en Spanje drongen er bij de Commissie op aan de koolstofmarkt minder zwaar te laten drukken op de zware industrie. Zij willen langere overgangstermijnen voor gratis emissierechten binnen het emissiehandelssysteem, het Europese cap-and-tradesysteem voor CO2. Op 15 juli komt de Commissie met haar herziening van het ETS. Energie-intensieve bedrijven hebben nu hun sterkste argument in jaren om de verduurzaming trager te laten verlopen.

Europa draagt de economische rekening van de blokkade bij Hormuz, terwijl de enige factor die bepaalt wanneer die eindigt, een akkoord tussen Washington en Teheran, volledig buiten Europese controle ligt.