Eén zetel scheidt Zweedse machtsblokken

Toen op de verkiezingsavond ongeveer 80% van de kiesdistricten was geteld, stond de Zweedse oppositie op 175 zetels, tegenover 174 voor de regeringspartijen in de 349 zetels tellende Riksdag. SVT meldde die voorlopige stand, maar de zetelverdeling kan nog veranderen. Tussen beide blokken zit één zetel, terwijl de partijen het onderling nog altijd niet eens zijn over wie tot een regering mag toetreden. De laatste zetel kan bepalen welk blok een kandidaat-premier kan tegenhouden. Geen van beide kampen heeft echter een intern akkoord waarmee het ook daadwerkelijk een regering kan vormen.

De telling die de doorslag geeft

Vanaf woensdag 16 september telt de Zweedse verkiezingsautoriteit de resterende vervroegde stemmen en de te laat binnengekomen stemmen uit het buitenland. Dat werk kan tot donderdag duren (Election Authority). Daarna voeren de kiescommissies van de provincies nog een afzonderlijke hertelling en controle uit. Pas na de formele vaststelling door de verkiezingsautoriteit geldt de uitslag als definitief. Die bekrachtiging wordt rond het weekeinde van 19 en 20 september verwacht (Election Authority).

Dat ene zetelverschil telt zwaar door het Zweedse stelsel van negatief parlementarisme: een kandidaat-premier is benoembaar zolang niet 175 parlementsleden actief tegenstemmen. De voorzitter van de Riksdag, de talman, draagt een kandidaat voor, waarna het parlement stemt. Een blok met 175 zetels kan iedere kandidaat van de tegenpartij blokkeren, maar alleen als al zijn parlementsleden daadwerkelijk tegenstemmen. Daar zit precies het probleem: geen van beide blokken kan erop vertrouwen dat alle partners die discipline zullen opbrengen.

Het probleem van Andersson en dat van Kristersson

Aan de linkerzijde zei sociaaldemocratisch leider Magdalena Andersson open te staan voor samenwerking met alle partijen behalve de Sweden Democrats (TT/Hallands Nyheter). Tegelijk waarschuwde zij de Left Party dat die nog "een lange weg te gaan" had voordat regeringsdeelname mogelijk werd. Andersson kan aantreden als minder dan 175 parlementsleden zich tegen haar keren. Daarvoor zijn wel twee concessies nodig van partijen die daar weinig voor voelen: de Left Party moet accepteren dat zij buiten het kabinet blijft, terwijl de Centre Party invloed van links vanuit het parlement moet dulden. Op de verkiezingsavond had geen van beide partijen daarmee publiekelijk ingestemd.

Aan de rechterzijde beloofde premier Ulf Kristersson de Sweden Democrats voor het eerst ministersposten (AP, BBC). Tussen 2022 en 2026 drukte SD al een zwaar stempel op het regeringsbeleid, zonder zelf ministeries te beheren. Kristersson wil daar verandering in brengen, maar kan zijn coalitiepartners daartoe niet verplichten. De Liberals, die in dezelfde periode wel in zijn kabinet zaten, hebben nooit publiekelijk aanvaard dat zij naast SD-ministers zouden regeren (SVT). Zelfs als de laatste stemmen rechts 175 zetels bezorgen, kan liberaal verzet tegen regeringsdeelname van SD dus verhinderen dat die meerderheid een kabinet oplevert.

Het veto over de EU-begroting

Zweedse coalitierekensommen halen zelden het Europese nieuws. Ditmaal is daar wel reden toe, vooral vanwege de EU-begroting. Zweden eiste in augustus samen met Duitsland, Oostenrijk, Denemarken, Finland en Nederland dat enkele honderden miljarden euro's zouden worden geschrapt uit het voorstel van de Commissie voor een zevenjarige begroting van bijna € 2 biljoen (German Chancellery). Voor die begroting is volgens artikel 312 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie unanimiteit onder alle lidstaten nodig. Zweden beschikt daardoor over een eigen veto (Article 312). De meeste Zweedse partijen zijn tegen een grotere EU-begroting (University of Gothenburg), waardoor een regeringswissel vermoedelijk weinig verandert aan het verzet tegen hogere uitgaven. Wel kan verschuiven welke programma's Stockholm binnen een lager totaalbedrag wil ontzien. Een linkse regering die afhankelijk is van de Centre Party en de Greens zal onder druk staan om klimaatuitgaven te beschermen. Bij een rechtse regering met invloed van SD ligt juist een korting op die uitgaven voor de hand.

Over defensie bestaat veel minder verdeeldheid. Zeven van de acht partijen in de Riksdag steunen hogere uitgaven, terwijl het parlement in maart unaniem instemde met een steunpakket van SEK 12,9 miljard voor Oekraïne (Riksdag). Achter het Zweedse NAVO-lidmaatschap en de hulp aan Oekraïne staat immers een brede consensus. Geen van beide mogelijke coalitie-uitkomsten zal die koers ombuigen.

De telling van woensdag maakt duidelijk welk blok het grootst is. Voor een regering moet vervolgens toch de Left Party, de Centre Party, de Sweden Democrats of de Liberals terugkomen van een standpunt dat op de verkiezingsavond nog onwrikbaar leek. Totdat een van die partijen beweegt, heeft Zweden wel een gekozen parlement, maar geen begaanbare route naar een kabinet.