Palermo remt snelle asielafwijzingen

Drie Egyptische asielzoekers hebben in Palermo de eerste juridische botsing veroorzaakt met de nieuwe migratieregels van de EU. Op 10 augustus vernietigde een rechtbank hun versnelde afwijzingen. Volgens Avvenire oordeelden de rechters dat de aanwijzing van Egypte als veilig land van herkomst geen vervanging kan zijn voor een beoordeling van het daadwerkelijke risico per persoon.

De uitspraken gelden alleen voor deze drie aanvragers. Toch raakt het beginsel elke lidstaat die het EU-migratiepact nu in nationale wetgeving giet: snellere behandeling mag. Nationaliteit gebruiken als automatische afwijzingsgrond mag niet.

Wat de rechters zeiden, en wat nog verborgen blijft

Italië gebruikte Wet 145/2026 om de versnelde asielprocedures uit het pact in nationaal recht op te nemen (Normattiva). Onder die regels komen aanvragers uit landen op de EU-lijst van veilige herkomstlanden in een sneller traject terecht, met beslistermijnen van vier weken. Zo'n lijst doet precies wat de naam suggereert: landen worden in algemene zin als veilig verondersteld, tenzij een aanvrager laat zien dat hij persoonlijk wel risico loopt. Egypte staat op die lijst.

De rechters hebben de wet niet buiten werking gesteld en Egypte ook niet van de lijst gehaald. Zij vonden dat de afwijzingen van de asielautoriteit te zwaar leunden op nationaliteit en te weinig op individuele omstandigheden. De volledige tekst van de beschikkingen is nog niet gepubliceerd. Daardoor blijft onduidelijk of de rechtbank formeel vooral de afwijzingen zelf, de plaatsing in de versnelde procedure, of allebei heeft geraakt. Voor de Italiaanse beroepsstrategie maakt dat verschil uit. Voor het bredere signaal minder: de status van veilig land opent een snellere route, maar kan de zaak niet op zichzelf sluiten.

Een ingebouwde grens, geen Italiaanse afwijking

De kernverordening voor asielprocedures binnen het pact, Verordening 2024/1348, is rechtstreeks toepasselijk EU-recht. Nationale omzetting is daarvoor niet nodig. De verordening staat versnelde procedures en grensprocedures toe, maar zet het Handvest van de grondrechten van de EU niet opzij. Dat garandeert het recht op asiel (artikel 18), bescherming tegen terugzending naar gevaar (artikel 19) en het recht om besluiten voor een rechter aan te vechten (artikel 47). De aanwijzing als veilig herkomstland verschuift de bewijslast naar de aanvrager, die moet uitleggen waarom hij ondanks dat label persoonlijk gevaar loopt. Zij schrapt niet de plicht om die uitleg ook werkelijk te beoordelen.

Elk Europees systeem dat dit instrument gebruikt, loopt tegen dezelfde grens aan. In Frankrijk schrapte de hoogste bestuursrechter drie landen van de eigen lijst van veilige herkomstlanden, omdat algemene veiligheidsclaims te breed bleken voor de risico's die mensen in werkelijkheid liepen (AIDA France). In Duitsland maakt de asielwet de veronderstelling expliciet weerlegbaar: feiten die tegen de aanwijzing ingaan, leiden tot een volledige individuele beoordeling (Duitse Asielwet §29a). De Europese Commissie wees in een beoordeling in juli overigens zelf op ongelijke voorbereiding op het pact in de lidstaten, waarbij Italië werd genoemd als een van de landen met tekortkomingen. De bovengrens zit dus in het systeem, niet in een Italiaanse bijzonderheid.

In meerdere lidstaten bestaat wel degelijk politieke behoefte aan snellere procedures. Maar snelheid zonder de capaciteit om individuele verklaringen te horen, levert geen snellere besluiten op. Het levert achterstanden op met kortere termijnen.

Waar het bindende antwoord vandaan komt

Twee zaken die al bij het Hof van Justitie van de EU liggen, de hoogste rechter van de Unie, moeten Luxemburg ertoe brengen de buitengrenzen van veiligeherkomstlandaanwijzingen en rechterlijke toetsing vast te leggen: C-758/24 en C-759/24. Wanneer die arresten er zijn, binden zij alle 27 lidstaten, niet alleen Italië.

Snelheid is rechtmatig wanneer zij zaken ordent. Zij wordt onrechtmatig wanneer nationaliteit het werk van bewijs overneemt. Drie Egyptenaren in Palermo hebben laten zien waar de ondergrens ligt. Tot Luxemburg uitspraak doet, zullen nationale rechters het pact zaak voor zaak bewaken.