Parlement wil digitale euro gratis maken

Digitaal contant geld laat zich makkelijk verkopen. Volgens Il Fatto Quotidiano wil het Europees Parlement in een ontwerptekst basisdiensten rond de digitale euro gratis maken, de toegang verbreden tot mensen zonder bankrekening en automatische uitsluiting door sancties van derde landen beperken. Dat klinkt als consumentengemak. In werkelijkheid gaat het ook om soevereiniteit: Europa wil een publiek betaalsysteem dat burgers vertrouwen, private partijen uitvoeren en waarvoor de rekening elders terechtkomt.

De ontwerptekst maakt duidelijk welke ruil achter de digitale euro schuilgaat. Het voorstel van de Commissie legt de juridische basis voor een nieuwe publieke vorm van digitaal geld. Het proceduredossier van het Parlement laat tegelijk zien dat de tekst nog onderwerp van onderhandeling is. Politiek is de aantrekkingskracht helder: meer grip op een basisvoorziening die nu sterk leunt op banken, kaartsystemen, wallets en niet-Europese netwerken.

Digitaal contant geld verschuift de macht over betalen

Publiek geld bestaat al: contant geld. De digitale euro zou die publieke rugdekking naar telefoons, betaalkaarten en online kassa's brengen. De ECB benadrukt in haar nationale uitleg telkens dat de digitale euro naast contant geld komt te staan (ECB Duitsland, ECB Frankrijk). Die formulering is geen detail. Het project kan alleen slagen als burgers geloven dat digitaal gemak niet betekent dat fysiek geld langzaam uit beeld verdwijnt.

De echte verschuiving zit in de distributie. Banken en betaaldienstverleners zouden nog steeds wallets openen, identiteiten controleren, klantenservice leveren en winkels aansluiten op het systeem. De centrale bank geeft het geld uit, maar het voorstel van de Commissie houdt private partijen tussen het Eurosysteem en de gebruiker.

Daarmee blijft de klantrelatie bij banken grotendeels intact. Toch verandert de machtsbalans. Nu bepalen private netwerken voor een groot deel de prijs, toegang en gebruikservaring van digitaal betalen. Een publieke optie geeft Europa een terugvalbasis wanneer zulke netwerken duur worden, buiten Europese controle vallen of politiek kwetsbaar blijken.

Gratis voor gebruikers betekent betaald door iemand anders

De sterkste belofte aan consumenten is gratis basisdienstverlening. Dat kan helpen voor mensen zonder bankrekening, voor gebruikers die slecht worden bediend door commerciële apps en voor iedereen die een eenvoudige betaalmethode nodig heeft die over grenzen heen werkt. Die waarde bestaat echter alleen als toegang praktisch haalbaar is. Een wettelijk recht op een wallet stelt weinig voor wanneer de echte toegangspoort bestaat uit een smartphone, een soepel identiteitsproces en een bank die je wil bedienen.

Gratis dienstverlening kost nog steeds geld. Banken en betaaldienstverleners moeten betalen voor technologie, fraudebestrijding, identiteitscontroles en ondersteuning. Winkeliers kunnen te maken krijgen met integratiekosten. Overheden zullen mogelijk noodvoorzieningen moeten financieren op plekken waar private partijen geen verdienmodel zien. Het Parlement kan de wallet aan de voorkant gratis maken, maar de rekening verschuift dan naar banken, winkeliers, belastingbetalers of een compensatieregeling.

Precies daar wordt bepaald wie wint. Consumenten winnen als de wallet makkelijk werkt, breed wordt geaccepteerd en beschikbaar blijft wanneer commerciële systemen uitvallen. Winkeliers winnen als de digitale euro hun onderhandelingspositie tegenover kaarttarieven en platformregels versterkt. Banken verliezen als zij de operationele lasten dragen terwijl publiek geld concurreert om klanttegoeden.

Bankdeposito's zijn het geld dat huishoudens en bedrijven op bankrekeningen laten staan; banken gebruiken die tegoeden om kredietverlening te financieren. Het voorstel van de Commissie staat limieten op tegoeden toe, zodat de digitale euro vooral een betaalmiddel blijft. De ECB maakt datzelfde punt in Litouwse en Nederlandse informatie (ECB Litouwen, ECB Nederland). Als een publieke wallet een spaarplek wordt, moeten banken immers meer moeite doen om deposito's vast te houden.

Hogere financieringskosten voor banken, dus de prijs die zij betalen om kredietverlening mogelijk te maken, kunnen doorwerken in duurdere leningen voor huishoudens en bedrijven. De limiet op tegoeden is daarmee het punt waar consumentengemak botst op bankbalansen.

Soevereiniteit hangt af van gewoon gebruik

Het soevereiniteitsargument wordt pas echt als burgers en winkels het systeem daadwerkelijk gebruiken. In haar werk over de internationale rol van de euro behandelt de ECB betalingsverkeer als onderdeel van Europa's vermogen om het eigen geldstelsel draaiende te houden. De dagelijkse test is eenvoudiger. Kan iemand huur betalen, boodschappen doen of een kleine factuur afrekenen zonder alsnog terug te vallen op dezelfde private netwerken?

De sanctiepassage in de gemelde ontwerptekst laat zien waarom dat ertoe doet. Volgens Il Fatto Quotidiano wil het Parlement bescherming tegen automatische uitsluiting op basis van sancties van derde landen. De vraag is wiens recht uiteindelijk bepaalt wie binnen Europa toegang heeft tot basaal geldverkeer.

Privacy is de andere vertrouwensproef. Het voorstel van de Commissie belooft stevige waarborgen en offline gebruik. Dat laatste is belangrijk omdat een digitale betaling aan de kassa zich dan meer als contant geld kan gedragen. Bij online betalingen blijven identiteits- en nalevingscontroles wel een rol spelen. De uiteindelijke regels moeten daarom duidelijk maken welke gegevens worden gezien, door wie en hoe lang.

De digitale euro kan een publieke ondergrens leggen onder digitaal betalen in Europa. Hij kan ook eindigen als een dure extra laag die burgers laten liggen omdat banken er weinig zin in hebben, winkeliers het systeem omslachtig vinden of kwetsbare gebruikers er alsnog niet bij kunnen. Europa verkoopt digitaal contant geld als gemak. Het werkt pas als juist de mensen met de minste marktmacht het kunnen gebruiken zonder op een andere manier te betalen.