Pfizer legt beslag op luchtruimgeld

Een farmaceutisch bedrijf gebruikt het Europese betalingssysteem voor de luchtvaart om onbetaalde coronavaccins te innen. Pfizer en BioNTech kregen van een Belgische rechter toestemming om routeheffingen te bevriezen: de vergoedingen die luchtvaartmaatschappijen betalen om door het luchtruim van een land te vliegen. Dat geld werd tegengehouden voordat het Polen en Roemenië bereikte. De luchtverkeersleidingsorganisaties van beide landen, die de verkeersleiders in dienst hebben die vliegtuigen door hun luchtruim begeleiden, zijn daardoor het grootste deel van hun inkomsten kwijtgeraakt (Dziennik Gazeta Prawna, Zone Bourse/Reuters). De vluchten gaan door. Alleen komt het geld waarmee de mensen achter die vluchten worden betaald niet meer binnen.

Hoe een vaccinrekening bij een radarscherm belandt

De ingreep richt zich op geld dat onderweg is. Eurocontrol, de in Brussel gevestigde organisatie die het Europese luchtverkeersbeheer coördineert, heeft een Central Route Charges Office. Dat kantoor int luchtruimheffingen bij luchtvaartmaatschappijen en keert vervolgens aan elk land zijn deel uit. Pfizer heeft geen apparatuur in beslag genomen en geen vliegtuigen aan de grond gezet. Het bedrijf stapte naar een Belgische rechter, kreeg een uitvoerbare titel, en liet deurwaarders het geld bij Eurocontrol blokkeren voordat het Warschau of Boekarest bereikte.

De schuld zelf stamt uit de pandemie. De Europese Commissie onderhandelde namens de lidstaten met fabrikanten over vaccinaankopen, maar elk land bleef juridisch de koper van de aan hem toegewezen doses (Europese Commissie). Het contract met BioNTech/Pfizer werd volgens de Europese Rekenkamer tot eind 2023 de dominante vaccindeal van de EU. Toen de vraag instortte en sommige regeringen niet meer wilden betalen voor doses die zij niet langer nodig hadden, verdwenen die contracten niet. Ze werden schulden.

Twee diensten in andermans conflict

De Poolse luchtverkeersleidingsorganisatie PAŻP zei op 1 juli dat Eurocontrol haar had geïnformeerd: lopende en toekomstige betalingen waren bevroren door de executiemaatregelen van Pfizer, hoewel PAŻP zelf niets te maken had met enig vaccincontract (Newsweek Polska). Routeheffingen zijn goed voor meer dan 80% van de inkomsten van de dienst (Aviation24). Het onderliggende Poolse vonnis zou neerkomen op ongeveer 5,6 miljard zloty, plus kosten (Business Insider Polska, Rzeczpospolita). Minister van Infrastructuur Dariusz Klimczak schatte dat PAŻP ongeveer 1 miljard zloty nodig kan hebben om tot het einde van het jaar te blijven draaien (Do Rzeczy).

De Roemeense ROMATSA zit met hetzelfde probleem. Minister van Financiën Alexandru Nazare zei dat de executie gericht is op het geld dat Eurocontrol namens Roemenië int, niet op de eigen rekeningen van ROMATSA (Lumea Politică). Het Roemeense vonnis zou ongeveer 600 miljoen euro bedragen voor bestelde, maar nooit afgenomen doses (Jurnalul). ROMATSA waarschuwde dat de operationele kas binnen enkele weken kan leegraken. Beide regeringen vechten de executie aan bij Belgische rechtbanken; voorlopig verloopt het vliegverkeer normaal (Radio Romania International, Radio Cluj).

Waarom dit verder reikt dan twee landen

De redenering van Pfizer is eenvoudig: dit zijn geldige contracten, een rechter heeft dat bevestigd, en het bedrijf gebruikt normale middelen om betaling af te dwingen (Rzeczpospolita). Dat argument heeft gewicht. Als regeringen tijdens een crisis productiecapaciteit kunnen reserveren en na afloop van de noodsituatie de rekening kunnen laten liggen, wordt de inkoop bij een volgende pandemie een stuk lastiger te organiseren.

De methode veroorzaakt intussen een eigen probleem. Zelfs als de schuld reëel is, verandert het innen ervan via de inkomsten van een luchtverkeersleidingsdienst verkeersleiders en radarschermen in drukmiddelen binnen een geschil over zorginkoop. Die diensten hebben nooit een vaccincontract ondertekend. Hun personeel begeleidt vliegtuigen. Door hun financiering af te knijpen, wordt de onderliggende rekening niet opgelost. Wel worden regeringen onder druk gezet met het vooruitzicht op een tweede crisis bovenop de eerste.

Het systeem van Eurocontrol werkt als één Europees incassopunt voor routeheffingen. Iedere schuldeiser met een uitvoerbaar vonnis en herkenbare geldstromen door Brussel zou dezelfde route kunnen proberen tegen een andere lidstaat. De volledige Belgische uitspraken zijn nog niet gepubliceerd, en de centrale juridische vraag ligt nog open: verdient inkomstenstroom waarmee publieke veiligheidsdiensten worden gefinancierd bescherming tegen commerciële invordering? Polen noch Roemenië heeft dat argument tot nu toe in de rechtbank laten beslissen. Totdat een van beide dat doet, heeft elke EU-regering met openstaande schulden een nieuwe reden om scherp te kijken naar het geld dat via Brussel onderweg is naar huis.