Polen koopt Zweedse onderzeeërs

De Oostzee is ondiep, koud en volgelegd met zeekabels, gaspijpleidingen en sensoren. In zo'n krappe zee verandert een stille onderzeeboot de veiligheidsrekensom voor elk land aan de kust.

Op 29 juni tekende Polen bindende contracten voor drie Saab A26-onderzeeboten van de Blekinge-klasse, onderdeel van het lang uitgestelde Orka-programma. Het pakket omvat de schepen, wapens, training en onderhoudscapaciteit die in Polen moet worden opgebouwd, voor ongeveer SEK 47-50 miljard (circa € 4,2 miljard) (Saab, Defense News). De deal versterkt de afschrikking in het Oostzeegebied. Hij laat ook zien waar Europese defensiemacht in de praktijk zit: in bilaterale industriële relaties, niet in EU-instellingen.

Een gat van veertig jaar dichten

De Poolse onderzeedienst was teruggevallen tot één verouderd schip, de ORP Orzeł. Het Orka-programma moet voorkomen dat Polen zijn kennis van onderzeese operaties helemaal kwijtraakt voordat nieuwe platforms beschikbaar zijn (DW). Om die periode te overbruggen levert Zweden een oudere A17-onderzeeboot van de Södermanland-klasse voor de opleiding van bemanningen, terwijl de A26's worden gebouwd. De eerste levering wordt rond 2030-2031 verwacht (CTV, RMF24).

De A26 gebruikt luchtonafhankelijke voortstuwing, waardoor het schip veel langer onder water kan blijven dan een conventionele dieselelektrische onderzeeboot. In de nauwe wateren van de Oostzee betekent dat heimelijke patrouilles en observatie bij Kaliningrad, de Finse Golf en cruciale energie-infrastructuur, zoals LNG-terminals en zeekabels (n-tv).

Wie wint, wie verliest

Saab Kockums verzekert zich van tientallen jaren werk voor de werven in Karlskrona en Landskrona; Zweedse media noemden het contract historisch (SVT). Polen krijgt zijn onderzeese capaciteit terug en wint geloofwaardigheid aan de oostflank. Premier Donald Tusk stelde dat de deal de veiligheidssituatie in de Oostzee "kwalitatief verandert" (Polsat News).

De duidelijkste verliezer is TKMS (ThyssenKrupp Marine Systems), de Duitse onderzeebootbouwer uit Kiel, die zijn U212 CD-ontwerp aanbood maar met lege handen achterbleef (Zeit). Dat verlies doet pijn, omdat Berlijn zelf met marineproblemen zit: minister van Defensie Boris Pistorius beëindigde onlangs het F126-fregattenprogramma vanwege vertragingen en oplopende kosten (Bundeswehr). Litouwen profiteert op langere termijn rond de LNG-terminal van Klaipėda en de zeekabels, al geeft Vilnius voorlopig prioriteit aan landstrijdkrachten en de Baltische verdedigingslinie (LRT).

Eén nationaal contract tegelijk

Orka laat zien hoe Europa zich werkelijk herbewapent: één nationaal contract tegelijk. EU-instrumenten moeten landen richting gezamenlijke aankopen duwen. EDIRPA, een programma dat gezamenlijke aanschaf door minstens drie lidstaten beloont, en het voorgestelde EDIP, het European Defence Industry Programme, moeten de kosten en dubbelingen verminderen die ontstaan wanneer ieder land afzonderlijk winkelt (European Commission). De NAVO stelt capaciteitsdoelen vast, maar organiseert geen aanbestedingen en tekent geen contracten (NATO).

Wanneer een frontlijnstaat met een urgent gat zit, gaat hij toch naar een bilaterale leverancier die kan leveren. Dat maakt EU-instrumenten niet irrelevant. SAFE, het nieuwe EU-leningeninstrument voor defensie, kan aankopen als deze helpen financieren, en gemeenschappelijke standaarden kunnen landen richting materieel duwen dat beter samenwerkt. Maar de keuze voor het platform, de tijdelijke opleidingsoplossing en de decennia aan onderhoud en modernisering na de verkoop blijven nationale besluiten.

Wat nog openstaat

Uit openbare documenten blijkt niet of Orka SAFE-financiering krijgt. De juridische voorwaarden voor de tijdelijke onderzeeboot zijn niet gepubliceerd. De leveringsdata hebben een marge van een jaar. Of de beloofde Poolse onderhoudsfaciliteiten er daadwerkelijk komen, is voorlopig een industriële toezegging, geen feit. Een verifieerbare Russische reactie is er nog niet.

De onderzeeboten komen pas over jaren. Toch maakt het contract nu al duidelijk waar de macht in de Europese defensie ligt: bij staten die besluiten nemen, bedrijven die bouwen en bilaterale relaties die bewegen. Voorlopig wordt Europese defensie-integratie minder geschreven in Brusselse communiqués dan in contracten, werven en onderhoudshallen.