Polen haalt EU-defensielening binnen

Het grootste Europese financieringsinstrument voor defensie keert inmiddels geld uit, en de eerste verdeling pakt anders uit dan Parijs had verwacht. SAFE (Security Action for Europe) geeft de EU de mogelijkheid tot € 150 miljard op de kapitaalmarkt te lenen en dat geld door te lenen aan lidstaten voor defensieaankopen (Europese Commissie, Verordening 2025/1106). Het instrument moest Europese schulduitgifte omzetten in orders voor de Europese defensie-industrie. Maar de herkomstregels lijken nu juist Frankrijk te raken, het land dat daarvoor pleitte, terwijl landen aan de oostflank het snelst bewegen en de grootste bedragen binnenhalen.

Hoe de herkomstregel werkt — en wie erin vastloopt

SAFE is geen subsidie. Lidstaten dienen nationale defensie-investeringsplannen in. De Raad, dus de nationale regeringen, keurt die plannen goed. Daarmee blijft de politieke controle bij de hoofdsteden. Daarna sluit de Commissie de leningsovereenkomsten en wordt het geld in tranches uitgekeerd.

De harde voorwaarde zit in de herkomst van de opdracht. Minstens 65% van de waarde van een door SAFE gefinancierd contract moet afkomstig zijn uit de interne markt van de EU, EER-EVA-landen of Oekraïne. Het aandeel van buiten de EU is begrensd op 35% (Verordening 2025/1106, BSS). Komt een project boven die grens uit, dan moeten alle 27 regeringen instemmen met een speciale regeling met het betrokken derde land.

Frankrijk heeft juist op die beperkingen aangedrongen. Alleen houdt Europese defensieproductie zich niet netjes aan de juridische grenzen van de EU. MBDA, de maker van de Storm Shadow/SCALP-kruisraket, is een Frans-Brits-Italiaans bedrijf. Projecten rond zulke systemen kunnen daardoor genoeg Britse componenten bevatten om boven de drempel uit te komen. Volgens persberichten die zich baseren op de Financial Times vroeg Frankrijk € 16,2 miljard aan, maar tekende het uiteindelijk voor € 15,1 miljard. Het verschil van ongeveer € 1,1 miljard zou samenhangen met projecten die door Britse betrokkenheid niet voldeden aan de voorwaarden (Upday). Een openbaar Commissiedocument dat deze verlaging per regel bevestigt, is er niet. Het verband is dus aannemelijk, maar niet officieel vastgesteld.

Polen tekent als eerste en doet overal aan mee

Polen beweegt precies de andere kant op. Warschau was het eerste land dat een SAFE-overeenkomst sloot en legde € 43,7 miljard aan laagrentende leningen vast, de grootste nationale toewijzing tot nu toe. Het land heeft al een voorschot van 15% ontvangen (Breaking Defense, Notes from Poland). Litouwen volgde en kreeg op 29 juni € 956,3 miljoen als eerste uitbetaling (Europese Commissie).

Polen doet bovendien mee aan alle vijf gezamenlijke defensieprojecten die de Commissie op 3 juli lanceerde: drones, lucht- en raketverdediging, maritieme veiligheid, ruimtevaart en de oostgrens (RMF24). Daarmee wordt Warschau moeilijk te passeren. Elke leverancier, partnerregering of EU-instelling die wil laten zien dat SAFE tastbare resultaten oplevert, heeft Polen nodig.

Twee aanbestedingsmodellen, één budget

Het verschil tussen Frankrijk en Polen laat twee opvattingen zien over wat "Europese defensie" in de praktijk betekent.

In het Franse model wordt EU-defensiegeld vooral vraag naar grote Europese hoofdaannemers en programma's die de afhankelijkheid van niet-Europese leveranciers verminderen. Polen kiest een andere route: gebruik SAFE-leningen voor projecten met Europese herkomst waar de regels op passen, houd nationale begrotingen beschikbaar voor aan de VS gekoppelde systemen zoals F-35's en Abrams-tanks, en bouw tegelijk grensoverschrijdende partnerschappen met Noordse en Baltische buurlanden. De Zweedse onderzeebootdeal van ongeveer SEK 50 miljard, waarbij Polen drie Saab A26-boten krijgt binnen een breder Oostzeepact, past in die logica (SVT, Zweedse regering).

Duitsland erkent de spanning overigens zonder haar op te lossen. Defensieminister Boris Pistorius zei dat Europa nog jaren afhankelijk blijft van Amerikaanse wapensystemen, terwijl het tegelijk probeert eigen capaciteit op te bouwen (Tagesschau).

SAFE beloont lidstaten die snel urgente, grensoverschrijdende defensieplannen met Europese herkomst kunnen samenstellen. In deze ronde werkt dat in het voordeel van Warschau, niet van Parijs. Tegelijk schuift het instrument een verantwoordingsprobleem naar voren. Omdat aankopen met SAFE-steun via onderhandelde procedures zonder openbare aanbesteding kunnen verlopen, verschuift het toezicht naar gerubriceerde bijlagen (Bird & Bird, Verordening 2025/1106). Burgers in lenende landen zien de omvang van de lening, maar niet de inkooptabellen erachter. Voor de volgende toewijzingsronde moeten de Commissie, de Raad en de lenende regeringen parlementen genoeg aanbestedingsinformatie geven om te kunnen beoordelen of SAFE militaire capaciteit koopt, of vooral industriële deals buiten beeld houdt.