Polen krijgt Patriotproductie, riskeert EU-geld

Een tekort aan raketten heeft deze deal afgedwongen. Polen kreeg op 26 mei voorlopige Amerikaanse toestemming om PAC-3 MSE-onderscheppingsraketten voor Patriot-systemen op eigen grondgebied mee te produceren. Viceminister van Defensie Cezary Tomczyk zei daarbij dat de afspraak ook HIMARS-raketten en Hellfire-raketten omvat (Fakt). De Amerikaanse campagne tegen Iran eerder dit jaar verbruikte ongeveer 2.330 PAC-3-onderscheppers, ruwweg de helft van de wereldwijde voorraad (CSIS). Amerikaanse fabrieken kunnen dat gat niet snel genoeg dichten. Washington heeft extra productielijnen nodig. Polen bood zich aan.

Aan de afspraak zit wel een beperking die in Warschau niet zal zijn gemist: elk onderdeel, elke blauwdruk en elke beslissing over wederuitvoer blijft onder Amerikaans juridisch toezicht via ITAR, de International Traffic in Arms Regulations waarmee Washington de export van defensietechnologie controleert. Polen krijgt een fabriek. Het krijgt geen zelfstandigheid.

Een signaal, geen vergunning

"Voorlopige toestemming" is politieke taal, geen productievergunning. Voordat er één raket van een Poolse assemblagelijn rolt, moeten Warschau en Washington nog productie- en technischebijstandsovereenkomsten sluiten. Voor elk daarvan zijn toestemming van het State Department en kennisgeving aan het Congres nodig. Poolse bedrijven maken nu al onderdelen voor lanceerinrichtingen en segmenten van raketmotoren (Army Recognition). Volledige raketassemblage is iets anders. Volgens Unian rekenen deskundigen op vijf tot tien jaar voordat Polen complete onderscheppers kan bouwen. De zoeker, de gevechtskop en het geleidingssysteem blijven Amerikaans intellectueel eigendom. Lockheed Martin houdt de ontwerpautoriteit.

Polen is overigens niet het enige land dat zo'n aanbod krijgt. De jaarlijkse PAC-3-productie ligt rond de 620 stuks, met een doel van 2.000 in 2030 (Lockheed Martin). De NAVO-achterstand bedraagt meer dan 4.300 raketten, zeven jaar productie op het huidige tempo (CSIS). Spanje, Saudi-Arabië en Japan krijgen vergelijkbare voorstellen voor coproductie. Eén fabriek in Camden, Arkansas kan de wereld niet bevoorraden.

De botsing in Brussel

De directe botsing volgt in Brussel. Het SAFE-instrument van de EU, Security Action for Europe, is een defensieleenfaciliteit van € 150 miljard en vereist dat minstens 65% van de componentwaarde uit Europa komt (EU Defence). In Polen geassembleerde PAC-3-raketten halen die drempel vrijwel zeker niet. Het geleidingssysteem, de gevechtskop en de raketmotor vallen immers onder Amerikaans intellectueel eigendom.

Daarmee splitst de Europese luchtverdediging in twee sporen. Europees ontworpen wapens zoals het Frans-Italiaanse SAMP/T en het Duitse IRIS-T komen in aanmerking voor EU-financiering. Systemen onder Amerikaanse licentie doen dat niet, ongeacht waar de assemblage plaatsvindt. Polen kan € 43,7 miljard uit SAFE ontvangen (Breaking Defense), maar zijn belangrijkste luchtverdedigingsprogramma kan buiten die pot vallen. Dezelfde onduidelijkheid hangt boven het Belgische plan om F-35's in Italië te laten assembleren (Army Recognition). In Brussel is nog niet besloten of "gemaakt in Europa met Amerikaanse blauwdrukken" ook Europees genoeg is.

Vier luchtverdedigingssporen, geen regie

De Poolse deal verdiept een versnippering die al ver gevorderd was. Warschau bleef bewust buiten het Duitse ESSI, het European Sky Shield Initiative, een inkoopgroep voor luchtverdediging met 23 landen. In plaats daarvan bouwt Polen aan een eigen nationaal systeem (DBwV). Frankrijk schuift SAMP/T naar voren als Europees alternatief; de Franse chef-defensiestaf zei tegen de Senaat dat dit systeem manoeuvrerende ballistische raketten onderschept waarmee Patriot moeite heeft (Opex360). Daarnaast werd in mei in Kyiv een aparte coalitie van 13 landen gelanceerd die antiballistische raketten volledig binnen Europa wil produceren (Euromaidanpress).

Europa heeft dus minstens vier parallelle luchtverdedigingsinitiatieven, terwijl SAFE, juist bedoeld om de Europese defensie-industrie te bundelen, niet kan bepalen welke daarvan meetellen. Polen krijgt echte productiecapaciteit dichter bij de frontlijn. Maar zolang Brussel niet vastlegt of assemblage in Europa ook Europese productie is, werken het grootste defensiefonds van de EU en de belangrijkste oostelijke bondgenoot langs elkaar heen.