Portugal sluit plan met €4,6bn open

De Portugese minister van Economie, Manuel Castro Almeida, verklaarde op 28 augustus dat Portugal alle mijlpalen en doelen van zijn postpandemische herstelplan had gehaald vóór de EU-deadline van 31 augustus (ECO, Observador). Die claim zal de laatste controle in Brussel waarschijnlijk doorstaan. Alleen betekent "afgerond" hier drie verschillende dingen, en slechts één daarvan staat vast.

Brussel heeft zijn papierwerk. De begunstigden wachten nog.

De Recovery and Resilience Facility (RRF), het gezamenlijke EU-leenprogramma van € 800 miljard dat na Covid werd opgezet, werkt niet als een normaal fonds dat facturen vergoedt. Lidstaten krijgen geld nadat zij aantonen dat afgesproken hervormingsstappen en meetbare resultaten zijn gehaald: een wet is aangenomen, een school is gebouwd, een digitaal systeem draait. Portugal heeft ongeveer € 17,2 miljard ontvangen van zijn totale envelop van € 21,9 miljard (Vertegenwoordiging van de Commissie in Portugal, IEU Monitoring). Een laatste tranche, ongeveer € 4,7 miljard, hangt nog af van de beoordeling door de Commissie van de laatste reeks doelen.

Op de Brusselse nalevingslijst staat Portugal er daarmee beter voor dan Spanje en Italië. De binnenlandse betalingslijst laat iets anders zien. Half augustus had Portugal ongeveer € 14,3 miljard uitbetaald aan de bedrijven, gemeenten, scholen en ziekenhuizen die het werk daadwerkelijk uitvoeren (Jornal Económico). Dat is ruwweg € 3 miljard minder dan Lissabon al uit Brussel heeft ontvangen. Voor ondernemingen en lokale overheden die wachten op vergoeding is het verschil tussen "het geld komt eraan" en "het geld staat op de rekening" gewoon een werkkapitaalprobleem: zij hebben immers geld uitgegeven dat zij nog niet terug hebben.

Fernando Alfaiate, die de Portugese uitvoeringsstructuur voor het herstelplan leidt, zei in februari tegen het parlement dat in 2027 nog € 4,6 miljard moet worden gevalideerd en uitbetaald aan begunstigden, ruim na de officiële afsluiting van het plan (RTP). Bedrijven vormen de grootste wachtende groep: zij hebben tot nu toe € 5,1 miljard ontvangen, terwijl gemeenten € 2,3 miljard kregen (Jornal Económico).

De projecten die niet pasten

Daarnaast is er de fysieke uitvoering. Castro Almeida erkende zelf dat sommige werken nog lopen en mogelijk financiering buiten het herstelplan nodig hebben (RTP). De regering contracteerde ongeveer € 220 miljoen meer dan de beschikbare ruimte, zodat afgeronde projecten konden worden ingeschoven wanneer andere projecten vertraging opliepen (Renascença). Voor het Brusselse scorebord werkte die buffer. Een onafgebouwde kliniek gaat er alleen niet sneller door open.

De Portugese Nationale Monitoringscommissie had 37 investeringen aangemerkt als zorgwekkend of kritiek, met de waarschuwing dat 30 tot 40 scholen de deadline van augustus dreigden te missen (Observador). Verschillende zichtbare projecten verdwenen zelfs helemaal uit het plan: Hospital de Todos os Santos, de uitbreiding van de rode lijn van de metro van Lissabon en de ontziltingsinstallatie in de Algarve werden in opeenvolgende herschikkingsrondes geschrapt of kleiner gemaakt (ECO).

Bij huisvesting is goed te zien waar de rekening terechtkomt. Het overheidsprogramma 1.º Direito begon met € 1,4 miljard uit het herstelplan. Dat bleek onvoldoende, waarna Lissabon er € 2,8 miljard uit de staatsbegroting aan toevoegde (Portugal.gov). Wat het EU-fonds niet dekte, betalen belastingbetalers dus via de gewone begroting. De Portugese parlementaire begrotingsdienst UTAO berekende dat het herschikken van herstelplanprojecten de begroting tussen 2023 en 2025 al € 456 miljoen heeft gekost (Jornal Económico).

Een Europees patroon

De afstand tussen wat Brussel certificeert en wat burgers merken, is niet typisch Portugees. Italië, de grootste ontvanger uit de RRF, meldde dat in maart 2026 slechts 12,4% van de waarde van publieke werken fysiek was afgerond, terwijl het land al ongeveer 85% van zijn toewijzing had ontvangen (UPB). De Europese Rekenkamer waarschuwde eerder dat het betalingsmodel van de RRF vooral controleert of regeringen procesdoelen halen, niet of die doelen ook eindresultaten opleveren (Europese Rekenkamer).

Het plan dat Brussel kan goedkeuren, is niet meer hetzelfde plan dat oorspronkelijk aan Portugese burgers werd beloofd. Projecten zijn geschrapt, verkleind en ingewisseld om de deadline te halen. De projecten die niet pasten, de ziekenhuizen, metrolijnen en ontziltingsinstallaties, moeten nog steeds worden gebouwd. Het geld moet nu uit de Portugese begroting komen, of uit toekomstige EU-fondsen. Hoe groot die rekening wordt, blijkt pas na de boekhouding van september. De Commissie kan vaststellen dat Portugal aan de regels heeft voldaan. Lissabon moet nog laten zien dat herschikte projecten ook echte diensten voor burgers worden.