Portugal haalt 60% uit herstelfonds

Portugal heeft onder zijn nationale herstelplan (PRR) € 13,193 miljard uitgekeerd aan binnenlandse begunstigden. Daarmee is 60% van de goedgekeurde waarde van het plan bereikt (Observador). Enkele dagen eerder gaf de Europese Commissie voorlopig groen licht voor Portugals negende betalingsverzoek, goed voor nog eens ongeveer € 2,321 miljard (ECO). Bestuurlijk gezien is dat een sterk resultaat. Toch komt het Europese coronaherstelfonds nu in een andere fase. De vraag is niet langer alleen of het geld beweegt, maar wat er uiteindelijk mee is gebouwd.

Hoe het geld stroomt — en waar het vastloopt

De Recovery and Resilience Facility (RRF) is het belangrijkste Europese investeringsprogramma na de pandemie. Het werkt anders dan oudere EU-fondsen. De Commissie betaalt lidstaten niet achteraf terug op basis van ingediende facturen, maar keert bedragen in tranches uit zodra regeringen aantonen dat zij vooraf afgesproken doelen hebben gehaald (European Commission).

Die doelen bestaan uit twee soorten afspraken: mijlpalen, zoals het aannemen van een wet, en streefdoelen, zoals het opleveren van een bepaald aantal woningen. Wie levert, krijgt betaald. Wie achterblijft, ziet de geldkraan dichtgaan.

Het Portugese bedrag van € 13,193 miljard zegt daardoor meer dan op het eerste gezicht lijkt. Het gaat om geld dat daadwerkelijk terechtkwam bij bedrijven, gemeenten en publieke instellingen in Portugal, niet alleen om middelen die van Brussel naar Lissabon zijn overgemaakt. Volgens berichtgeving van EFE heeft Portugal, inclusief de negende cheque, ongeveer € 17,23 miljard uit de RRF ontvangen. Dat is circa 78,7% van de totale toewijzing (Infobae/EFE).

Het verschil tussen die twee cijfers is waar het echte verhaal begint. Geld kan in Lissabon aankomen, worden vastgelegd in een contract met een bouwbedrijf, en toch nog geen werkende school of digitaal systeem opleveren. Elke EU-lidstaat heeft met dat uitvoeringsprobleem te maken. In Portugal is de kloof kleiner dan in veel andere landen, maar ze is er wel.

Spanje laat zien dat de tanden er nog zijn

Spanje maakt concreet hoe de conditionaliteit werkt. Brussel keurde de zesde Spaanse betaling slechts gedeeltelijk goed: 51 mijlpalen waren gehaald, maar drie streefdoelen niet. Het gevolg was dat € 537 miljoen werd ingehouden wegens achterstanden bij tweetalig beroepsonderwijs, telezorg en steun voor kwetsbare groepen (El País).

De Commissie kan dus het grootste deel van een tranche goedkeuren en tegelijk de rest opschorten. Juist die bevoegdheid maakt Portugals resterende mijlpalen nog steeds politiek en financieel relevant, ook al ogen de hoofdcijfers goed.

Italië, dat het grootste herstelplan van de EU uitvoert, laat zien waar de uitvoeringskloof het breedst wordt. Volgens een analyse was 71,9% van de bedragen al vastgelegd, maar lagen de daadwerkelijke betalingen op slechts 41,1%. Afgeronde projecten vertegenwoordigden ongeveer € 3,7 miljard, tegenover € 44,9 miljard aan projecten die nog liepen (contabilita-pubblica.eu). Gemeenten die niet op tijd klaar zijn, riskeren verlies van Europese steun of moeten de kosten uit hun eigen begroting dekken (Corriere Bergamo).

De rekening komt eraan

De Portugese cijfers wijzen op echte voortgang. Maar de erfenis van de RRF zal worden beoordeeld aan een strengere maatstaf dan de vraag hoeveel geld is uitgekeerd. De Europese Rekenkamer, de onafhankelijke controleur van EU-uitgaven, waarschuwde dat het controlesysteem van de faciliteit zwaktes heeft en onvoldoende meet of EU-geld voordelen heeft opgeleverd die anders niet zouden zijn ontstaan (ECA SR 13/2024). Vanaf 2028 komt de terugbetaling van NextGenerationEU, het gezamenlijke leenprogramma waarmee de RRF wordt gefinancierd, in de EU-begrotingscyclus terecht (ECA Opinion 2026-08).

Nettobetalers als Duitsland accepteerden gezamenlijke Europese schulduitgifte onder de voorwaarde dat die tijdelijk, beheerst en effectief zou zijn. De sterke Portugese absorptie helpt dat argument. Maar vanaf 2028 moeten regeringen hun kiezers meer kunnen laten zien dan betalingsverzoeken en goedgekeurde tranches. Dan gaat het om werkende scholen, bruikbare digitale systemen en meetbare productiviteitswinst. Zonder dat bewijs wordt het politieke verhaal voor een herhaling van dit experiment een stuk moeilijker.