Portugal laat belastingzaken vastlopen

Een belastingzaak bij een Portugese administratieve rechtbank duurt inmiddels gemiddeld 861 dagen. Die rechtbanken werken jaarlijks maar 48% van de nieuwe zaken weg, waardoor de achterstand verder oploopt (Executive Digest, Commissie). De Europese Commissie wees op die verslechtering in haar rechtsstaatrapport over 2026, dat op 17 juli verscheen.

In hetzelfde rapport staat nog een tweede Portugese kwestie: de vraag of staatspersbureau Lusa nog voldoende onafhankelijk is van de regering die het bureau nu bezit en bestuurt. Samen leggen die twee bevindingen een gat bloot in het Europese toezicht. Brussel kan institutionele slijtage zien. Dwingen kan het pas wanneer een aparte EU-wet van die zorg een juridische bevoegdheid maakt.

Wachttijden van twee jaar, en wie daarvan profiteert

Administratieve en fiscale rechtbanken bewaken in de praktijk de grens tussen burger en staat: belastingaanslagen, vergunningen, publieke contracten. Als zulke rechtbanken per zaak meer dan twee jaar nodig hebben en minder dan de helft van hun instroom afdoen, worden besluiten van de staat feitelijk moeilijk aan te vechten. Dat beschermt regeringen en belastingdiensten waarvan besluiten blijven staan terwijl burgers en bedrijven wachten.

Portugal past in een breder Zuid-Europees patroon van trage rechtspraak. De Commissie noemde procedures in Italië nog altijd "among the longest in the EU" (Euronews Italia). Spanje kreeg kritiek vanwege de buitensporige duur van corruptiezaken op hoog niveau (elDiario.es). Griekenland boekte slechts beperkte vooruitgang bij de vervolging van corruptie (gr.euronews).

Het jaarlijkse rapport bestrijkt de rechtspraak, corruptiebestrijding, mediavrijheid en institutionele checks-and-balances in alle 27 lidstaten. Het legt een dossier aan en zet reputatiedruk op regeringen. Sancties, inhouding van geld of een zaak bij het Hof volgen er op zichzelf niet uit.

Lusa en de ene wet die wel kan bijten

Bij Lusa ligt de zaak dichter bij afdwingbaar EU-recht. Nadat private aandeelhouders zich uit het persbureau hadden teruggetrokken, vulde de Portugese staat het gat. Inmiddels bezit die 100% van het kapitaal. Nieuwe statuten, goedgekeurd in januari 2026, geven de regering de bevoegdheid bestuurders te benoemen en voegen politieke vertegenwoordigers toe aan een uitgebreide adviesraad (CMPF).

Journalisten van Lusa protesteerden. Volgens hen geeft de nieuwe structuur door de regering benoemde bestuurders invloed op redactionele keuzes. De Portugese journalistenbond diende daarop een formele klacht in Brussel in. De bond stelt dat de statuten in strijd zijn met de European Media Freedom Act, de EU-verordening uit 2024 die redactionele onafhankelijkheid van publieke mediadiensten moet waarborgen. Het gaat vooral om de regels voor onafhankelijk bestuur en bescherming tegen politieke inmenging (NUNS, Verordening 2024/1083).

Een klacht is nog geen vaststelling. De Commissie heeft niet geoordeeld dat Portugal de regels schendt. Maar de EMFA geeft Brussel wel een concreet juridisch aanknopingspunt dat het jaarlijkse rapport op zichzelf niet biedt: als de statuten bindende EU-regels voor mediavrijheid schenden, kan de Commissie een inbreukprocedure beginnen op grond van artikel 258 VWEU, de route om een lidstaat wegens schending van EU-recht voor het Hof van Justitie te brengen.

Het politieke dekkingsspel

De Hongaarse regering gebruikte de breedte van het rapport al snel als schild. Minister János Bóka presenteerde de bevindingen als bewijs dat rechtsstaatproblemen overal in de EU bestaan, niet alleen in Boedapest (Origo, een regeringsgezind medium). Onafhankelijke Hongaarse media wezen erop dat Hongarije materieel in een andere positie zit: EU-geld is daar al bevroren op basis van aparte begrotingsbeschermingsregels, de conditionaliteitsverordening die inhouding van geld mogelijk maakt wanneer rechtsstaatproblemen EU-uitgaven bedreigen, en op basis van mijlpalen uit het herstelfonds met echte financiële gevolgen (HVG, Verordening 2020/2092).

Dat argument helpt regeringen die onder zwaardere EU-druk staan de grens te vertroebelen tussen landen met zachte aanbevelingen en landen met bevroren geld. Politiek werkt het. Juridisch verandert het niets. Het jaarlijkse rapport gebruikt overal hetzelfde diagnostische kader. De gevolgen lopen uiteen omdat zij afhangen van aparte instrumenten, elk met eigen juridische toetsen.

Waar toezicht papierwerk wordt

De Portugese zaak laat zien hoe het EU-systeem is gebouwd. De Commissie kan vaststellen dat een rechtsstelsel minder dan de helft van zijn zaken afdoet. Zij kan opschrijven dat de bestuursstructuur van een staatspersbureau de eigen journalisten zorgen baart. Zij kan dat allemaal publiceren voor 27 lidstaten tegelijk, waardoor binnenlandse hervormers een gemeenschappelijk referentiepunt krijgen.

Zonder verdragsbreuk, begrotingstrigger of schending van mediawetgeving kan de Commissie Portugal niet tot actie dwingen. De klacht over Lusa ligt nu bij de juridische diensten van de Commissie: rechtvaardigt zij een inbreukprocedure? Als dat zo is, was het jaarlijkse rapport de eerste stap richting een bindend oordeel van het Hof. Zo niet, dan komt Portugal terecht op de groeiende lijst lidstaten waar Brussel institutionele slijtage helder benoemt, de diagnose jaarlijks publiceert en vervolgens ziet hoe die slijtage doorgaat. Precies daar houdt Europees rechtsstaattoezicht op macht te zijn en wordt het papierwerk.