Portugal zoekt uitweg voor herstelfonds

Zes weken voor de werkelijke deadline van het Europese coronaherstelfonds erkent de Portugese regering dat woningen, scholen en zorgvoorzieningen niet op tijd klaar zijn. De voorgestelde oplossing: het geld niet terugstorten, maar onafgemaakte projecten doorschuiven naar de volgende financieringsronde. Die manoeuvre kan de Portugese overheidsfinanciën beschermen. De beloofde infrastructuur komt er alleen geen dag sneller door.

Wat loopt vertraging op

De Recovery and Resilience Facility (RRF) is het belangrijkste Europese investeringsprogramma van na de pandemie. Het werkt niet als een klassieke subsidie, waarbij Brussel facturen één voor één vergoedt. Elk land heeft concrete beloften gedaan: deze wet aannemen, zoveel woningen bouwen, deze dienst digitaliseren. Pas als de Europese Commissie vaststelt dat die afspraken zijn nagekomen, volgt de betaling (EUR-Lex Verordening 2021/241). De praktische deadline voor het afronden van openstaand werk is 31 augustus 2026, zodat Brussel nog tijd heeft om de resultaten te controleren voor de juridische afsluiting in december (Europese Commissie).

Het Portugese plan, goed voor € 22,2 miljard aan subsidies en leningen, loopt achter. Minister Manuel Castro Almeida erkent inmiddels dat projecten op het gebied van huisvesting, onderwijs, zorg en gemeentelijke infrastructuur de deadline van augustus niet zullen halen (Observador).

Volgens UTAO, de begrotingswaakhond van het Portugese parlement, had Portugal in maart nog maar 8,1% uitgegeven van de herziene uitgavendoelstelling voor 2026 van € 11,4 miljard. Om de rest alsnog te halen, zou het land in negen maanden meer moeten uitgeven dan in de volledige vijf jaar sinds de start van het programma (ECO). Onafhankelijke monitoring plaatst ongeveer een derde van alle investeringen in de categorie kritiek of zorgwekkend (Notícias de Viana).

De uitweg en de prijs

De regering wil een nieuwe wet, een zogenoemd "continuïteitsdecreet", waarmee onafgemaakte RRF-projecten kunnen doorlopen onder PT2030, de volgende Portugese EU-begrotingscyclus, of onder de nationale begroting. Daarvoor moeten regels worden aangepast die juist bedoeld zijn om te voorkomen dat hetzelfde werk twee keer wordt betaald. Zonder die ontsnappingsroute, stelt Castro Almeida, zou Portugal meer dan € 1 miljard aan Brussel moeten teruggeven (ECO).

Om vóór augustus nog tempo te maken, willen ministers ook de drempel verhogen waarbij voorafgaande goedkeuring door de Portugese Rekenkamer, het Tribunal de Contas, verplicht is: van € 950.000 naar € 10 miljoen. Contracten zouden dan niet meer worden gecontroleerd voordat geld wordt vastgelegd, maar pas achteraf. Het antwoord van de Rekenkamer is eenvoudig: alleen al in 2025 voorkwam haar voorafgaande controle € 159,4 miljoen aan onterechte uitgaven (Jornal Económico). Sneller werken vergroot dus het risico op verspilling. De controles overeind houden vergroot het risico dat EU-geld simpelweg door de klok verloren gaat.

Portugal staat hierin niet alleen. Spanje onderhandelt met Brussel om niet-uitgegeven RRF-restmiddelen te mogen behouden en binnen hetzelfde beleidsterrein opnieuw in te zetten, nadat het al 76% van de beschikbare middelen heeft opgenomen (El Español, Plan de Recuperación). Roemenië heeft een ander probleem: daar staat meer dan € 4,5 miljard op het spel omdat zes hervormingswetten vastzitten in een politieke impasse (Digi24). In Portugal stokt de bouw. In Roemenië is de vraag of het parlement überhaupt wetgeving kan aannemen.

Wie betaalt de verschuiving

Als de uitweg standhoudt, beschermt Portugal zijn absorptiegraad: het aandeel EU-geld waarvan een regering kan laten zien dat het succesvol is benut. Aannemers houden hun betaalstromen. Gemeenten zien projecten doorlopen in plaats van stranden op een deadline. In Mafra, waar een geluidsarchief van € 4,5 miljoen en woningbouwprojecten als problematisch zijn aangemerkt (Jornal de Mafra), maakt die continuïteit wel degelijk uit.

Maar burgers wachten nog steeds op de woningen, klinieken en klaslokalen die hun zijn beloofd. Voor een gezin dat rekent op sociale huisvesting, of een gemeente die een nieuw gezondheidscentrum verwacht, is het verschil tussen "opgeleverd in 2026" en "voortgezet onder de volgende begroting" geen administratieve nuance. Het betekent jaren vertraging. Bovendien kan PT2030-geld dat wordt gebruikt om projecten van gisteren af te maken, niet naar de volgende ronde lokale investeringen: vervoersverbindingen, groene infrastructuur en digitale vernieuwing waarop gemeenten in die cyclus hadden gerekend.

De RRF was opgezet als resultaatfinanciering: regeringen krijgen betaald voor geleverde prestaties, niet voor inspanning. Portugal heeft een manier gevonden om de cijfers te beschermen zonder de gebouwen af te maken. Dat kan juridisch verdedigbaar zijn. Het is niet hetzelfde als opleveren.