Portugal krijgt €2,3 miljard herstelfonds

De Europese Commissie heeft voorlopig groen licht gegeven voor Portugals negende betalingsverzoek uit de Recovery and Resilience Facility (RRF), het Europese coronaherstelfonds dat regeringen pas betaalt nadat zij afgesproken hervormingen en investeringen hebben uitgevoerd. Het gaat om ongeveer € 2,3 miljard (Observador, ECO). Na uitbetaling heeft Portugal circa € 17,2 miljard ontvangen van zijn plan van € 22 miljard. Daarna resteert nog één laatste betalingsverzoek (Infobae/EFE).

Binnen het programma behoort Portugal tot de snelste uitvoerders. Maar snel vinkjes halen in Brussel bewijst nog niet dat het geld ook merkbaar verschil maakt. Juist die afstand tussen wat de Commissie kan controleren en wat burgers ervaren, is de echte toets voor het grootste Europese uitgavenexperiment sinds de pandemie.

Hoe het geld werkelijk loopt

De RRF werkt als een prestatiecontract. Regeringen spraken met Brussel plannen af met concrete mijlpalen, zoals een aangenomen wet of een opgerichte uitvoeringsdienst, en doelen, zoals een aantal gerenoveerde gebouwen of gesteunde bedrijven. De Commissie controleert per stap of die is voltooid voordat geld wordt vrijgegeven. Als voorwaarden niet zijn gehaald, kan zij betalingen inhouden (Verordening (EU) 2021/241). De verordening legt ook harde minimumpercentages op: minstens 37% van de uitgaven moet naar klimaatdoelen gaan, minstens 20% naar digitale projecten.

Dat is wel degelijk een breuk met oudere EU-fondsen, waarbij geld vaak liep op basis van subsidiabiliteit: een geldige aanvraag indienen, en daarna volgt betaling. Bij het negende Portugese verzoek moest Lissabon aantonen dat 51 afgesproken stappen waren afgerond voordat Brussel de tranche vrijgaf.

Toch zit er een blinde vlek in het systeem. De Commissie kan controleren of een wet is aangenomen of een streefcijfer is gehaald. Veel lastiger is aantonen dat diezelfde stappen de productiviteit verhogen, armere regio's laten inlopen of investeringen uitlokken die anders niet zouden zijn gedaan. De Europese Rekenkamer onderzoekt daarom nog steeds of dit model echte resultaten betrouwbaar meet (ECA).

Wie krijgt wat, en wie wacht

Portugese monitoringsdata laten zien waar het geld terechtkomt. Bedrijven ontvingen € 4,6 miljard, publieke instellingen € 2,7 miljard, gemeenten € 2,1 miljard en huishoudens slechts € 328 miljoen (HR Portugal). Huishoudens kunnen uiteraard indirect profiteren van gerenoveerde scholen of sterkere bedrijven. De directe geldstromen gaan vooral naar instellingen en ondernemingen.

Ook beoogde ontvangers lopen vast in de uitvoering. Portugese bedrijven hadden rond de projectdeadline van 30 juni nog meer dan € 1 miljard tegoed, hoewel hun gecontracteerde werk voor ongeveer 90% was afgerond (The Portugal Brief). Een mijlpaal kan dus in Brussel worden goedgekeurd terwijl een aannemer in Lissabon het werk nog uit eigen kas voorfinanciert.

Daarachter zit een breder patroon. Organisaties die papierwerk, aanbestedingen en deadlines aankunnen, zoals grote bedrijven en centrale overheidsdiensten, bewegen als eerste. Complexe lokale projecten, van ziekenhuizen en scholen tot regionale infrastructuur, zijn kwetsbaarder voor vertraging en politieke stroperigheid.

Wanneer voorwaarden pijn doen

Twee andere landen laten zien wat er aan de randen van het systeem gebeurt. Spanje kreeg zijn zesde betaling deels goedgekeurd, voor ongeveer € 7 miljard, maar € 537 miljoen bleef opgeschort omdat drie doelen niet waren gecertificeerd (El País). Die gedeeltelijke blokkade doet ertoe: zij laat zien dat het mechanisme geld kan inhouden, en niet alleen standaard goedkeurt.

Roemenië laat de maatschappelijke prijs zien. Gemiste mijlpalen rond het bestuur van staatsbedrijven en pensioenhervorming kostten het land uiteindelijk ongeveer € 459 miljoen definitief (Știrile ProTV). Alleen al in het district Constanța verloren 60 projecten samen bijna € 150 miljoen aan financiering, waaronder een ziekenhuis van € 93 miljoen (Mediafax). De politici die hervormingen vertraagden, betaalden die rekening niet. Patiënten, leerlingen en gemeenten wel.

De RRF heeft bewezen dat zij regeringen kan dwingen wetten aan te nemen en uitvoering te documenteren. Of die gedocumenteerde uitvoering ook leidt tot hogere productiviteit, betere publieke diensten of regionale inhaalslagen, blijft de vraag waarvoor het model minder goed is gebouwd.