Putin krijgt vrije hand voor troepeninzet

Toen de Sovjet-Unie in 1968 tanks Tsjechoslowakije instuurde, heette dat "broederlijke hulp": 200.000 militairen, zonder uitnodiging. Voor die doctrine was geen juridisch raamwerk nodig, alleen macht en een volgzaam Warschaupact. Poetins Rusland werkt anders. Op 25 mei ondertekende hij een wet die twee federale wetten wijzigt en hem persoonlijk de bevoegdheid geeft om Russische strijdkrachten in het buitenland in te zetten wanneer Russische burgers worden geconfronteerd met "arrestatie, detentie of strafvervolging" door rechtbanken die Moskou niet erkent. De Doema, het lagerhuis, nam de wet aan met 381-0. De Federatieraad stemde unaniem in (Kyiv Independent, Meduza). Binnen enkele dagen trad de wet in werking.

Daarmee is een mechanisme voltooid dat Rusland al drie keer heeft beproefd: in Georgië in 2008, op de Krim in 2014 en in Oost-Oekraïne in 2022. Eerst deelt Moskou paspoorten uit, daarna stelt het vervolging vast, vervolgens komt de interventie.

Van paspoort naar interventie

De operationele logica van de wet leunt op een tweede instrument: het massaal verstrekken van Russische staatsburgerschappen aan bevolkingen die Moskou later wil "beschermen". Negen dagen voordat Poetin de militaire wet ondertekende, tekende hij een apart decreet dat alle normale eisen voor staatsburgerschap schrapt voor inwoners van Transnistrië, het door Rusland gesteunde separatistische gebied in Moldavië. Geen verblijfsduur, geen taalexamen, geen kennistoets over geschiedenis (Meduza). Het Lansing Institute noemt dit "een coherent mechanisme voor hybride oorlogvoering" dat de inzetwet "direct aanvult" (Lansing Institute).

Onder de oude Russische wet moest elke buitenlandse militaire inzet worden goedgekeurd door de Federatieraad. Op de Krim omzeilde Poetin dat informeel, maar formeel bleef het vereiste bestaan. De nieuwe wet haalt die stap volledig weg voor operaties ter "bescherming van burgers". Troepeninzet wordt daarmee een presidentieel besluit (United24 Media).

De formulering richt zich op rechtbanken "waaraan Rusland niet deelneemt". Dat past precies op zowel het Internationaal Strafhof als het Speciaal Tribunaal voor de Misdaad van Agressie. Op 15 mei, tien dagen voor Poetins handtekening onder de militaire wet, richtten 34 staten van de Raad van Europa dat tribunaal op in Chișinău (Euronews).

Twee Europa's, twee risicobeelden

Europese hoofdsteden reageren met sterk uiteenlopende alarmniveaus. Estland ontbood op 21 mei de Russische zaakgelastigde, zette een militaire reservist uit en beperkte de bewegingsvrijheid van diplomaten (Estonian MFA). Het werkt ook aan een verbod op vastgoedaankopen door Russische staatsburgers (ERR). Finland kondigde aan vanaf 1 juni niet-biometrische Russische paspoorten te weigeren en schaarde zich achter de NAVO-doelstelling om 5% van het bbp aan defensie uit te geven (Yle). Het Europees Parlement verklaarde dat "dreigen met de Baltische staten neerkomt op dreigen met de hele Europese Unie" (European Parliament).

De scherpste breuk komt uit Hongarije, waar de nieuwe Tisza-regering van Péter Magyar een andere koers kiest. Nadat Boedapest op 4 mei SVR-officier Artur Szuskov had uitgezet, een stap die de regering-Orbán eerder had tegengehouden, liet Hongarije weten bereid te zijn EU-sancties te steunen tegen personen die Orbán persoonlijk had beschermd, onder wie patriarch Kirill (Euronews Hungary). Rusland verloor zo tegelijk zijn vetokanaal binnen de EU en een deel van zijn inlichtingeninfrastructuur in Boedapest.

Slowakije staat alleen. De regering van Robert Fico gaf geen verklaring over de wet, terwijl zij Russische diplomatieke en militaire attachés terughaalt die eerdere regeringen hadden uitgezet (Denník N). Het Europees Parlement reageerde met een stemming van 347-165 en dreigde het conditionaliteitsmechanisme te activeren, het EU-instrument waarmee geld kan worden bevroren voor regeringen die de rechtsstaat ondermijnen. Voor Slowakije kunnen daarmee miljarden euro's op het spel komen te staan (Aktuality.sk).

Het NAVO-gat

De Tsjechische president Petr Pavel formuleerde het structurele probleem het scherpst: Rusland heeft "een gedragsstijl ontwikkeld die bijna de drempel van Artikel 5 bereikt, maar er steeds net onder blijft" (Novinky.cz). Een operatie ter "bescherming van burgers", klein, ontkenbaar en humanitair verpakt, benut precies die dubbelzinnigheid. Sinds de NAVO-top van Warschau in 2016 kunnen hybride aanvallen in theorie leiden tot collectieve verdediging onder Artikel 5. In de praktijk behandelde het bondgenootschap zelfs fysieke schendingen van het luchtruim als consultatiekwesties onder Artikel 4.

Geen enkele NAVO-instelling heeft tot nu toe een specifiek antwoord op deze keten geformuleerd. De Commissie werkt aan een 21e sanctiepakket. Eastern Sentry van de NAVO koppelt de luchtverdediging langs de oostflank beter aan elkaar. Toch blijft de belangrijkste vraag formeel onbeantwoord: wanneer wordt het uitdelen van paspoorten aan een buitenlandse bevolking voorbereiding op agressie? Met ongeveer 78.000 Russische burgers in Estland en 40.000 in Letland is die vraag allesbehalve theoretisch (Kyiv Independent).

Rusland nam deze wetten openbaar aan, verspreid over twaalf weken, zonder één tegenstem. Europa bouwt nog aan zijn antwoord.