Herbewapening drijft eurozoneschuld naar 91,2%

De overheidsschuld in de eurozone loopt dit jaar op tot 90,2% van het BBP en stijgt daarna verder naar 91,2% in 2027, blijkt uit de voorjaarsraming van de Europese Commissie. Dat pad is steiler dan Brussel afgelopen najaar nog voorzag. De botsing tussen Europa’s herbewapening en zijn begrotingsgrenzen speelt zich inmiddels niet meer af in scenario’s, maar in de begrotingen van dit jaar.

In Nicosia werd de omvang van het risico vorige week scherper zichtbaar, tijdens een informele bijeenkomst van EU-ministers van Financiën. Alex Pienkowski van het IMF presenteerde daar een scenario waarin regeringen niets doen aan hun begrotingen. In dat geval zou de schuld van het gemiddelde Europese land in 2040 uitkomen op 130% van het BBP (Athens Times, Asharq Al-Awsat). Dat cijfer is geen voorspelling, maar een waarschuwing over stilstand: de wiskundige uitkomst wanneer defensiebudgetten stijgen en verder niets mee beweegt (Cyprus Mail).

De rekensom van herbewapening

Het mechanisme is goed gedocumenteerd. In een analyse van eerdere defensieopbouw, gepubliceerd in de World Economic Outlook van april, ziet het IMF een vast patroon: zodra landen in een herbewapeningscyclus van meer dan tweeënhalf jaar terechtkomen, stijgen de militaire uitgaven met ongeveer 2,7 procentpunt van het BBP. Ongeveer twee derde van die stijging wordt niet betaald door elders te schrappen, maar door extra te lenen. Binnen drie jaar loopt de overheidsschuld daardoor met circa 7 procentpunt van het BBP op.

Het hervormde Europese begrotingskader, het Stabiliteits- en Groeipact, moest dit soort druk juist beheersbaar maken. Vorig jaar creëerde de EU een nationale ontsnappingsclausule, waarmee landen hun uitgavenplafond tijdelijk met maximaal 1,5% van het BBP per jaar mogen overschrijden voor defensie. Tot nu toe hebben 17 lidstaten die clausule geactiveerd, van Duitsland tot Griekenland.

Alleen werkt de clausule vooral voor landen die al dicht bij de regels zaten. Frankrijk en Italië, de tweede en derde economie van de eurozone, hebben geen aanvraag gedaan. Ze willen wel meer uitgeven aan defensie, maar de rekensom laat weinig ruimte. Frankrijk heeft een tekort van ongeveer 5,5% van het BBP; Italië zit rond 7,4% (Europese Commissie). Beide landen vallen al onder de buitensporigtekortprocedure van de EU, het formele traject voor landen die de tekortgrens van 3% overschrijden. Een extra marge van 1,5 procentpunt verandert weinig wanneer je tekort al grofweg twee keer zo hoog is als toegestaan.

Wie kan lenen en wie niet

Duitsland begint met een schuld van ongeveer 64% van het BBP en kan dus lenen voor defensie zonder meteen uit de bocht te vliegen. De Duitse schuld stijgt volgens de ramingen slechts naar 68% in 2027 (Europese Commissie). De Baltische staten, Polen en de Noordse landen zitten in een vergelijkbare positie.

Voor Frankrijk ligt dat anders: de schuld stijgt naar verwachting tot boven 120% van het BBP in 2027 (Europese Commissie). Italië komt uit op 139,2% (EUNews). Beide landen hebben zich aangemeld voor SAFE-leningen, Security Action for Europe: het nieuwe EU-instrument waarmee Brussel gezamenlijk € 150 miljard leent en dat geld tegen lage rente doorleent aan lidstaten voor defensieaankopen (Raad van de EU). De voorwaarden zijn gunstig. Maar de leningen tellen nog steeds mee als nationale schuld.

Zo houdt het begrotingskader juist de kwetsbaarste landen klem, terwijl landen met bestaande ruimte worden beloond. Zoals de ECFR het formuleert: dit is de begrotingskloof die de EU nog altijd niet heeft opgelost.

De politieke rekening

De bijeenkomst in Nicosia leverde geen akkoord op over gezamenlijke EU-leningen voor defensie, geen herziening van de begrotingsdoelen en geen nieuwe instrumenten voor landen met hoge schulden. Het IMF suggereerde zelf dat defensie, energiezekerheid en innovatie kunnen worden gezien als Europese publieke goederen. Daarmee ligt gezamenlijke financiering economisch voor de hand. Maar het Fonds presenteerde dat slechts als één optie naast structurele hervormingen en begrotingsconsolidatie, zonder harde aanbeveling.

Denktank Bruegel concludeerde al dat de hervormde begrotingsregels opnieuw aan hervorming toe zijn. De OESO waarschuwt dat defensie-uitgaven op korte termijn economische groei opleveren, maar de begrotingsdruk op langere termijn vergroten zonder de onderliggende groeiproblemen op te lossen.

De vraag die Nicosia onbeantwoord liet, bepaalt de komende tien jaar: wie betaalt voor veiligheid, en wat wordt niet langer gefinancierd wanneer de rekening komt? Ergens tussen ontsnappingsclausules en tekortprocedures moeten gekozen regeringen beslissen welke publieke voorzieningen krimpen. Tot nu toe heeft vrijwel niemand hoeven zeggen welke dat zijn.