Lage Donau legt kerncentrales stil

Bij de Roemeense kerncentrale Cernavoda voert de Donau nog ongeveer 1.630 kubieke meter water per seconde af, ruwweg een derde van het normale julidebiet (Agerpres, Știrile ProTV). Driehonderd kilometer stroomopwaarts, bij de Hongaarse centrale Paks, is de waterstand gezakt naar -118 cm. Dat is daar een lokaal record (Telex).

Kerncentrales hebben rivieren nodig voor koeling. Een reactor zet maar een deel van zijn warmte om in elektriciteit. De rest moet veilig worden afgevoerd, meestal met rivierwater. Wordt de rivier te laag of te warm, dan kan de centrale die warmte niet meer kwijt en moeten exploitanten de productie terugschroeven of stilleggen.

Dat gebeurde deze week aan twee kanten van het Donaubekken. Roemenië legde beide Cernavoda-reactoren stil, goed voor ongeveer 1.300 MW aan weggevallen vermogen. President Ilie Bolojan noemde dat bijna een vijfde van het Roemeense elektriciteitsverbruik (HotNews). In Hongarije begon staatsbedrijf MVM op 29 juli met het stilleggen van Paks Unit 3; de centrale levert normaal bijna de helft van de Hongaarse stroom (TVP World, HVG). Geen van beide stilleggingen was een ongeluk. Ze waren preventief. Het Roemeense ministerie van Energie waarschuwde dat schade aan één koelpomp tot reparaties van maximaal een jaar kan leiden (Mediafax). Twee weken productie-uitval is dan de goedkopere optie.

Goedkope stroom valt weg, dure stroom vult het gat

Kernstroom is goedkoop zodra de centrale er eenmaal staat. Valt die productie weg, dan komt de vervanging uit gascentrales, grensoverschrijdende import of andere flexibele bronnen die snel kunnen opschakelen. Die zijn allemaal duurder. Omdat groothandelsmarkten de prijs laten bepalen door de duurste producent die nog nodig is om aan de vraag te voldoen, stijgt vervolgens de prijs voor de hele markt.

Nadat Cernavoda van het net ging, steeg de Roemeense day-aheadprijs met € 22,1 naar € 132,87 per megawattuur. In Hongarije liep de vergelijkbare prijs op met € 26,50 naar € 122,08/MWh (Serbia Energy, Serbia Energy).

Binnen enkele uren veranderde Roemenië ook van netto-exporteur in netto-importeur van elektriciteit. De spanning op het systeem is het grootst tussen 20:00 en 23:00, wanneer huishoudens veel stroom gebruiken en zonneproductie wegvalt. In die avonduren importeerde Roemenië ongeveer 1.700 MW, vooral uit Bulgarije (Digi24, Profit.ro). Die afhankelijkheid is overigens zelf kwetsbaar: bij Ruse in Bulgarije staan de Donaumeters al op -85 cm, lager dan eerdere historische minima (ClubZ).

Wie betaalt, wie verdient

Roemeense huishoudens zijn voorlopig deels afgeschermd. Volgens functionarissen hebben binnenlandse contracten vaste prijzen tot het einde van het jaar (Romania Insider). Maar vaste prijzen laten kosten niet verdwijnen. Ze verschuiven die kosten naar leveranciers die dure vervangende stroom moeten inkopen, naar de prijsherzieningen van volgend jaar of naar de staatsbegroting. Industriële afnemers voelen de groothandelspiek wél direct. Bolojan riep burgers en bedrijven publiekelijk op om het avondverbruik te beperken, terwijl beide regeringen noodplannen voorbereidden om het verbruik van grote afnemers terug te brengen en ziekenhuizen te ontzien (444.hu, Portfolio).

De winnaars zijn gascentrale-exploitanten en stroomexporteurs die elektriciteit verkopen tegen de hogere prijs van schaarse avonduren. De kerncentrale-exploitanten verliezen productie en omzet.

Geen los incident

Dit is geen eenmalige verstoring. De Franse Cour des comptes, de nationale rekenkamer, heeft vastgelegd dat klimaatgedreven productieverlies bij kerncentrales terugkeert: Franse centrales verloren in 2018, 2019 en 2020 telkens minstens 1 TWh aan productie, omdat rivieren te warm of te laag stonden (Argus). In het Donaubekken tekent zich nu hetzelfde patroon af, op een rivier die reactoren in vier landen koelt.

De Roemeense netbeheerder schat dat Cernavoda Unit 1 rond 4 augustus weer kan opstarten en Unit 2 rond 10 augustus (Profit.ro). Die data hangen af van regen die weersverwachtingen nog niet beloven. Het bredere probleem houdt immers niet op bij één hittegolf. Europa bouwt aan een schoner elektriciteitssysteem, maar de betrouwbaarste koolstofarme centrales blijven afhankelijk van koud en ruim beschikbaar rivierwater. Juist die hulpbron wordt door klimaatverandering steeds minder vanzelfsprekend.