Roemenië schrapt 87 bonussen voor EU-geld

De nieuwe Roemeense loonwet voor de publieke sector, vandaag gepubliceerd, schrapt 87 van de 151 bonuscategorieën voor ambtenaren en maximeert de resterende toeslagen op 20% van het basissalaris (Digi24). Het parlement moet de wet uiterlijk 1 juli aannemen om meer dan €700 miljoen vrij te krijgen uit de Recovery and Resilience Facility (RRF), het Europese coronaherstelfonds waarin elke betaling is gekoppeld aan concrete hervormingsafspraken. Vakbonden, magistraten en griffiers proberen de wet tegen te houden. Minstens vier andere lidstaten botsen eveneens op de grens tussen binnenlands verzet en Brusselse voorwaarden. Voor allemaal loopt dezelfde klok: 31 augustus, de harde juridische einddatum waarna de Europese Commissie niet-bestede RRF-toewijzingen automatisch verlaagt.

Gewillige regeringen, onwillige landen

De Roemeense regeringscoalitie heeft de stemmen. Toch beloven politievakbonden de uitvoering "met alle wettelijke middelen" te blokkeren. Magistraten stellen dat de hervorming hun salaris met ongeveer 11% verlaagt en daarmee de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht aantast. Een rechtbank in Boekarest heeft de regering bovendien al opgedragen achterstallig loon aan rechters te betalen, met dagelijkse dwangsommen bij niet-naleving (Romania Insider).

In Boedapest zit het obstakel in de staat zelf. De nieuwe Hongaarse regering onder Péter Magyar wil hervormen, maar instituties uit het Orbán-tijdperk bewegen niet zomaar mee. Rechtbanken draaien nog altijd onder benoemingen van het vorige regime. Universiteitsstichtingen die zijn opgezet om staatsbezit door te sluizen, zitten stevig verankerd. Magyar moet 27 rechtsstatelijke "supermijlpalen" halen over rechterlijke onafhankelijkheid, corruptiebestrijding en transparantie bij aanbestedingen voordat ook maar iets van Hongarijes €10,4 miljard kan worden uitgekeerd. Er is nog geen euro overgemaakt (Portfolio, Euobserver).

Waar Roemenië en Hongarije moeite hebben om aan voorwaarden te voldoen, herschrijft Portugal stilletjes de regels waarmee naleving wordt gecontroleerd. Lissabon heeft al een groot deel van zijn toewijzing ontvangen en stelde daarna een wet voor die de controledrempel van de Rekenkamer verhoogt van €750.000 naar €10 miljoen. Daardoor zouden de meeste overheidscontracten niet meer vooraf worden getoetst. De president van de Rekenkamer waarschuwde voor "zones zonder toezicht" ter waarde van miljarden per jaar. De instantie die EU-uitgaven moet controleren, wordt dus verzwakt om die uitgaven sneller te laten lopen.

Het Europees Parlement trok een scherpere lijn bij Slowakije. Op 20 mei stemde het met 347 tegen 165 voor een oproep aan de Commissie om bevriezing van Slowaakse middelen te overwegen. De aanleiding: opgeheven anticorruptie-instanties en vermoedelijke fraude met geld voor plattelandsontwikkeling (European Parliament, Denník N). De resolutie heeft geen juridische kracht, maar kwam enkele dagen nadat de Commissie de Slowaakse toewijzing al had verlaagd na een fraudeonderzoek door OLAF, het antifraudebureau van de EU.

Het precedent dat Polen schiep

Polen hangt boven alle vier de dossiers. In februari 2024 deblokkeerde de Commissie €137 miljard voor Warschau nadat de regering-Tusk was aangetreden, hoewel er nog geen wetten voor hervorming van de rechterlijke macht waren aangenomen. Een "actieplan" volstond (European Papers). Twee jaar later heeft de Poolse president Nawrocki zijn veto uitgesproken over de belangrijkste justitiewetten. Rechters hebben de deblokkering aangevochten bij het hoogste EU-hof, waar een senior juridisch adviseur al vraagtekens heeft gezet bij de toereikendheid van de mijlpalen. Het is de eerste serieuze juridische test van de beoordelingsruimte die de Commissie binnen de RRF heeft.

Wie beslist als de deadline valt

De RRF geeft de Commissie bijna volledige ruimte om te beoordelen of een hervorming een mijlpaal "bevredigend" vervult. Voor binnenlandse partijen zoals vakbonden, rechtbanken of beroepsverenigingen bestaat geen formeel kanaal om dat oordeel aan te vechten (Verfassungsblog). Nog nooit is een RRF-mijlpaal formeel afgewezen.

Roemeense vakbonden kunnen de loonwet juridisch niet stoppen. Hongarijes geërfde instituties bewegen mogelijk niet snel genoeg. Portugal holt de instanties uit die EU-uitgaven moeten controleren. Slowakije wuift parlementaire druk weg. En Polen heeft al laten zien dat een welgezinde regering miljarden kan krijgen op basis van beloften alleen. Op 31 augustus wordt duidelijk of conditionaliteit een bindend mechanisme is, of toch vooral nog een deadline waarover te onderhandelen valt.