Roemeense kolenwet bedreigt €5 billion

De Roemeense Kamer van Afgevaardigden heeft op 5 augustus met 180 tegen 9 stemmen bepaald dat kolencentrales open moeten blijven totdat vervangende koolstofarme capaciteit is gebouwd en daadwerkelijk draait (Capital). Het wetsvoorstel belandt daarmee op het bureau van president Nicușor Dan op precies het verkeerde moment. Zijn besluit bepaalt of Roemenië nog ongeveer € 5 miljard aan resterende Europese herstelsubsidies kan binnenhalen voordat de harde deadline eind augustus de deur sluit. De wijziging kan een hervorming terugdraaien die Brussel al had goedgekeurd en waarvoor al is betaald.

De president kan het nog tegenhouden

De wet is nog niet van kracht. Volgens de Roemeense grondwet heeft Dan 20 dagen om de wet te ondertekenen, terug te sturen naar het parlement voor een nieuwe stemming, of voor te leggen aan het Constitutionele Hof (CCR). Op 4 augustus liet hij weten dat hij "alle constitutionele bevoegdheden" zou kunnen gebruiken om de wet te blokkeren (Romania Insider). De regering heeft hem daar via interim-minister van Investeringen Dragoș Pîslaru ook formeel om gevraagd (Observator).

Stuurt Dan de wet terug, dan moet het parlement opnieuw naar de tekst kijken. Ondertekent hij, dan moet de Europese Commissie beoordelen of de wijziging mijlpaal 114 terugdraait: de toezegging om kolencapaciteit uit te faseren, waaraan Roemeense herstelbetalingen zijn gekoppeld (Digi24). Tot nu toe zegt de Commissie alleen dat zij de ontwikkelingen "nauwlettend volgt" (Stiripesurse).

Waarom dit miljarden bedreigt

Het Roemeense herstelplan, het PNRR, werkt anders dan oudere EU-fondsen. Onder de Herstel- en Veerkrachtfaciliteit dienen regeringen geen bonnetjes in. Zij moeten aantonen dat afgesproken hervormingen zijn afgerond en investeringsdoelen zijn gehaald. Pas dan wordt geld overgemaakt (Regulation (EU) 2021/241, Council of the EU). Oordeelt de Commissie dat een afgeronde hervorming alsnog is teruggedraaid, dan kan zij toekomstige betalingen opschorten.

De deadline laat nauwelijks ruimte om een fout te herstellen. Alle mijlpalen moeten uiterlijk 31 augustus 2026 zijn voltooid; de laatste declaraties moeten op 30 september binnen zijn (Commission closing guidance). Roemenië heeft tot nu toe ongeveer € 12,97 miljard ontvangen, zo'n 60% van de totale toewijzing (Romania Insider). Volgens Pîslaru zit ongeveer € 2 miljard aan subsidies in de vijfde betalingsaanvraag en € 3 miljard in de zesde: de laatste twee claims op EU-geld (Digi24 Economic).

Een echt netprobleem, de verkeerde oplossing

De zorg over kolen is niet verzonnen. Roemenië heeft toegezegd eind 2025 1.045 MW aan kolencapaciteit uit bedrijf te nemen, en nog eens 710 MW uiterlijk op 31 augustus 2026 (Agerpres). Het amendement haalde het juist omdat de vervangende capaciteit nog niet klaar is. Door droogte in de Donau waren onlangs noodmaatregelen nodig om de kerncentrale van Cernavoda gekoeld te houden, wat liet zien hoe krap de stroommarge inmiddels is (EUalive). Kolencentrales achter de hand houden voor momenten van schaarste is dus wel degelijk een veiligheidskwestie.

De PSD-AUR-alliantie die het amendement doorduwde, presenteerde het als bescherming van energiezekerheid en banen bij centrales als Rovinari en Turceni (Libertatea). Waarnemend premier Bolojan waarschuwde echter dat herschrijving van de mijlpaal boetes van meer dan € 1 miljard kan opleveren en de laatste betalingen kan blokkeren, zelfs nadat de regering betere voorwaarden met Brussel had uitonderhandeld (ActMedia).

Polen laat zien hoe het ook kan. Het land heeft het meest kolenafhankelijke stroomnet van de EU; in 2023 kwam ongeveer 61% van de elektriciteit uit kolen (IEA). Warschau hield de kwestie van kolen als leveringszekerheid echter binnen een capaciteitsmarkt, waarbij de overheid centrales betaalt om beschikbaar te blijven. Brussel keurde die regeling goed onder de EU-regels voor staatssteun (European Commission). Polen voorkwam daarmee dat hervormingen werden heropend waaraan Europees herstelgeld al was gekoppeld.

Wie betaalt

Overleeft het amendement en ziet de Commissie het als een terugdraaiing, dan reikt de schade veel verder dan de energiesector. Herstelsubsidies financieren in Roemenië ziekenhuizen, scholen, wegen en digitalisering. Wegvallende subsidies vervangen door leningen wordt duur: de Roemeense overheid betaalt al hoge rentes op haar schuld, terwijl de begrotingsdruk oploopt (To Brief). Kolenregio's, die het amendement zegt te beschermen, kunnen twee keer verliezen: zij houden verouderde centrales nog wat langer open, maar verspelen tegelijk EU-transitiegeld dat bedoeld is om te bouwen wat daarna komt. De winnaars vormen een kleine groep: bestaande kolenexploitanten en politici die tot de volgende verkiezingen kunnen zeggen dat zij regionale banen verdedigen.

Roemenië heeft een reëel probleem met de leveringszekerheid van zijn stroomnet. Het parlement maakte van een oplosbaar planningsconflict een begrotingscrisis, met nog 26 dagen op de klok.