Roemeense F-16 schiet drone neer boven Estland

11.03 uur, 19 mei. De NAVO stuurt gevechtsvliegtuigen de lucht in vanaf Šiauliai in Litouwen. Een drone is vanuit Rusland het Estse luchtruim binnengevlogen. Om 12.14 uur vuurt een Roemeense F-16-piloot. Het onbemande toestel komt neer op landbouwgrond bij Põltsamaa, 30 meter van het dichtstbijzijnde huis. Voor het eerst sinds het begin van de grootschalige oorlog heeft een NAVO-gevechtsvliegtuig een drone in het Baltische luchtruim vernietigd (Romania Insider, Estonian Defence Forces).

Twee dagen later eisten de presidenten van Estland, Letland en Litouwen dat de NAVO van deze reactie een vaste praktijk maakt: de Baltic Air Policing-missie, nu in vredestijd vooral een bewakingsopdracht, moet een volwaardig luchtverdedigingsmandaat krijgen, met regels die het neerschieten van drones toestaan en met eigen antidronecapaciteit op Baltisch grondgebied (ERR). Voor zo'n wijziging is instemming nodig van alle 32 NAVO-leden. Tegelijkertijd laat Washington weten dat verdere Amerikaanse troepenterugtrekkingen uit Europa op tafel liggen.

Hoe Rusland Oekraïense drones tot een NAVO-probleem maakt

De drones zijn meestal Oekraïens. Oekraïense langeafstandsdrones vallen Russische olie-infrastructuur aan dicht bij de Baltische grenzen, vooral de terminalcomplexen Ust-Luga en Primorsk in de Russische regio Leningrad. Russische eenheden voor elektronische oorlogsvoering verstoren gps-signalen of voeren valse coördinaten in, waardoor drones uit koers raken en NAVO-grondgebied binnenvliegen. Oekraïne heeft dat erkend en excuses aangeboden. De Estse minister van Defensie bevestigde dat het doelwit van de F-16 "hoogstwaarschijnlijk een Oekraïense drone was die uit koers was geraakt" door zware elektronische verstoring.

De operatie draait net zo goed om informatieoorlog als om de drones zelf. Op 18 mei beweerde de Russische inlichtingendienst SVR dat Oekraïense drone-operators op Letse militaire bases waren gestationeerd en dreigde zij met aanvallen op Letse "besluitvormingscentra". Letland, Oekraïne en de VS wezen die claims van de hand (ISW). Belarus diende vervolgens een diplomatiek protest in en stelde dat een drone zijn luchtruim was binnengekomen vanuit Litouwen, enkele dagen nadat het eigen leger Litouwen via de hotline had gewaarschuwd voor een drone die juist de andere kant op vloog. Litouwen noemde het protest "rechtstreeks bewijs van Belarussische medeplichtigheid aan Ruslands informatieaanval".

Zo voedt de reeks incidenten zichzelf. Russische elektronische oorlogsvoering duwt Oekraïense drones het NAVO-luchtruim in. Russische inlichtingendiensten gebruiken die incidenten vervolgens als bewijs dat de Baltische staten Rusland aanvallen. De dronecampagne liep parallel aan een onaangekondigde Russische nucleaire oefening op 19 mei, inclusief raketlanceringen vanaf Belarussisch grondgebied (Defense News). Drones, desinformatie en nucleaire signalering kwamen in één week samen aan de oostflank van de NAVO.

Drie landen, drie systeemfouten

In Letland viel de coalitie op 14 mei na de mislukte reactie op een droneaanval op een oliedepot in Rēzekne (LSM). Het was de eerste regering van een NAVO-lidstaat die rechtstreeks ten val kwam door dronegerelateerde hybride oorlogsvoering. Premier Andris Kulbergs vormde zes dagen later een nieuwe coalitie, nog onbeproefd. Een detail maakt het beeld scherper: Oekraïne had de Baltische staten een programma aangeboden voor droneradar en detectie. Estland nam het aan. Letland weigerde. De drone die Rēzekne raakte, kwam onopgemerkt binnen.

In Litouwen haperde de civiele bescherming drie keer in vijf dagen. De noodapp LT72 crashte op 20 mei onder de druk van gebruikers, toonde op 21 mei verouderde gegevens en viel op 22 mei opnieuw uit. Schuilkelders in Vilnius zaten op slot. Sirenes gingen niet af. De president en premier werden naar bunkers gebracht.

De Estse radar zag de drone van 19 mei al voordat die het land binnenvloog. Maar Estland heeft geen eigen gevechtsvliegtuigen. Zonder de Roemeense piloot, die toevallig in de lucht was voor een training, was de drone ongehinderd doorgevlogen.

Wat Ankara beslist

Om de Baltische missie te herschrijven van luchtbewaking naar luchtverdediging is een formeel besluit nodig van de Noord-Atlantische Raad, het permanente bestuursorgaan van de NAVO waar elke bondgenoot een veto heeft. Het eerstvolgende logische moment is de NAVO-top in Ankara op 7 en 8 juli.

De hoogste NAVO-commandant, generaal Grynkewich, bevestigde op 19 mei dat Europa "absoluut rekening moet houden met extra verplaatsingen" van Amerikaanse troepen. De gelaagde detectie- en commandostructuur die de Baltische staten nodig hebben, draait op Amerikaanse systemen. Europese alternatieven zijn in aanbouw: Polen bouwt 18 antidronebatterijen; Letland huisvest de eerste NAVO-innovatieproeftuin voor C-UAS. Vandaag dekt dat alles de Baltische lucht nog niet.

Het Europees Parlement sprak op 21 mei zijn "volledige solidariteit" uit. Solidariteit is alleen geen radarnetwerk. De top in Ankara moet uitwijzen of 32 bondgenoten bereid zijn de hardware te betalen die daarbij hoort, terwijl het land dat de NAVO-luchtverdediging grotendeels draagt juist afstand neemt van de tafel.