Roemeense F-16 schiet drone neer boven Estland

Rond het middaguur op 20 mei vuurde een Roemeense F-16 boven Zuid-Estland een lucht-luchtraket af. Het doel was een Oekraïense drone die door Russische gps-storing uit koers was geraakt en het luchtruim van bondgenoten was binnengevlogen. Het toestel kwam neer 30 meter van een boerderij in Põltsamaa (ERR, Aerotime). Niemand raakte gewond. Voor de NAVO was dit de eerste onderschepping in de lucht boven een Baltische staat. De raket deed wat zij moest doen. Alles wat de mensen op de grond had moeten beschermen, deed dat niet.

Tien luchtruimschendingen, één gevallen regering

Sinds maart zijn minstens tien drones het luchtruim van vier NAVO-landen binnengedrongen, gemiddeld ongeveer één keer per vijf dagen (Defence News). Oekraïense drones die Russische energie-infrastructuur bij Sint-Petersburg moeten raken, worden door elektronische oorlogsvoering van hun koers gehaald. Op 7 mei trof er één een Lets oliedepot. Op 15 mei sloot Finland de luchthaven van Helsinki. Op 20 mei gaf Litouwen voor het eerst een grootschalig burgeralarm af, waarna de president en het parlement naar schuilplaatsen gingen (Euronews).

Politiek kwam de klap het hardst aan in Letland. Premier Siliņa trad op 14 mei af, nadat de minister van Defensie al was weggestuurd vanwege de aanval op het depot in Rēzekne (Washington Post).

Volgens Oekraïne zijn de afwijkingen het gevolg van "opzettelijke" Russische elektronische oorlogsvoering (Ukrainska Pravda). De Russische buitenlandse inlichtingendienst koos een andere lijn en verzon de claim dat Letland Oekraïense dronelanceringen vanaf zijn grondgebied toestaat. Daarbij waarschuwde Moskou dat "de coördinaten van besluitvormingscentra op Lets grondgebied bekend zijn" (Atlantic Council). NAVO-secretaris-generaal Rutte reageerde direct: de drones komen in geallieerd luchtruim terecht "door de roekeloze, illegale grootschalige aanval van Rusland" (Euronews).

Vijfendertig jaar verwaarloosde schuilplaatsen

De drone bij Põltsamaa had brandstof aan boord, maar geen bevestigde explosieve lading. Als die er wel was geweest, hadden weinig omwonenden geweten waar zij moesten schuilen.

Estland verstuurde tijdens het incident mobiele waarschuwingen via een alarmapp die één dag eerder was gelanceerd voor een militaire oefening (ERR). Verplichte schuilplaatsen in nieuwbouw gaan pas in maart 2028 in. Openbare sirenes bestaan niet.

Dat gat loopt door heel Europa. Duitsland heeft nog 579 werkende schuilplaatsen over van een Koude Oorlog-voorraad van 2.000. Berlijn heeft er geen (Taz). Polen kan 3,8% van zijn bevolking onderbrengen (Business Insider Poland). Roemenië telt 4.538 civiele beschermingsschuilplaatsen, maar in Tulcea, een frontstad bij de Oekraïense grens, werkt geen van de tien openbare voorzieningen (Adevărul). Alleen Finland, dat zijn netwerk uit de Koude Oorlog nooit heeft afgebroken, kan het grootste deel van zijn stedelijke bevolking beschermen.

Nu komt er wel geld vrij. Duitsland keurde op 20 mei € 10 miljard goed voor civiele bescherming, de grootste investering op dit terrein sinds de hereniging (German Federal Government). Polen heeft via zijn EU-herstelplan 22,5 miljard zloty gereserveerd; de grote bouw van schuilplaatsen begint daar in 2027 (Money.pl).

De structurele beperking ligt in Brussel. Volgens het EU-verdrag is civiele bescherming een "ondersteunende bevoegdheid" (artikel 196 VWEU): de EU mag coördineren en meebetalen, maar kan geen land dwingen een schuilplaats te bouwen of sirenes te plaatsen. Een gemeenschappelijke alarmstandaard bestaat niet. Op 20 mei gebruikte Litouwen cell broadcast, Estland een proefapp en waarschuwde Letland alleen grensgemeenten. Drie NAVO-bondgenoten, drie systemen die niet op elkaar aansluiten.

Wat de raket niet oplost

Russische elektronische oorlogsvoering veroorzaakt dit soort incidenten met ingebouwde ontkenbaarheid. Gps-storing maakt de navigatie van een drone blind. Spoofing voedt het toestel valse coördinaten. Sommige afgedreven drones kunnen daarna autonoom het dichtstbijzijnde doel kiezen dat past bij hun visuele programmering. Of Moskou drones actief richting NAVO-luchtruim stuurt of alleen de omstandigheden schept waarin zij afdrijven, maakt voor burgers op de grond weinig verschil. De fysieke dreiging is dezelfde.

Op 20 mei bewees de NAVO dat zij een afgedreven drone kan neerhalen. De Roemeense piloot had helder zicht en visueel contact. De volgende onderschepping biedt dat misschien niet. De alliantie kan de dreiging inmiddels uit de lucht halen. De mensen eronder kan zij nog niet beschermen. Onder het huidige EU-recht kan niemand in Brussel nationale regeringen dwingen dat te repareren.