Rome ruilt defensiegeld voor energieruimte

De regering van Giorgia Meloni sprak van een succes. Op 3 juni maakte de Europese Commissie bekend dat EU-landen bepaalde energie-uitgaven buiten hun begrotingsregels mogen houden: maximaal 0,3% van het BBP per jaar, met een plafond van 0,6% cumulatief tot en met 2028. Voor Italië betekent dat ongeveer € 14 miljard aan begrotingsruimte. Minister van Economie Giancarlo Giorgetti zei "tevreden" te zijn en noemde het "een paar maanden geleden nog ondenkbaar". Daarna voegde hij eraan toe: "Het is een lange en ingewikkelde weg. We zullen zien hoe die eindigt."

Drie beperkingen maken dat kopbedrag veel minder ruim dan het lijkt.

Geleend uit de kazerne

De energieclausule schept geen nieuwe begrotingsruimte. Zij past binnen de bestaande nationale ontsnappingsclausule van 1,5% van het BBP, een mechanisme waarmee regeringen tijdelijk meer mogen uitgeven dan hun begrotingspad normaal toestaat. De EU activeerde die clausule eerst voor defensie-uitgaven na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne. Nu heeft de Commissie de definitie van toegestane uitgaven binnen hetzelfde plafond verruimd, via een administratieve mededeling en niet via nieuwe wetgeving.

Elke euro die Italië onder deze clausule aan energie uitgeeft, kan het niet aan defensie uitgeven. Rome heeft die afweging zelf gemaakt. De regering wilde aanvankelijk ongeveer € 14,9 miljard lenen via SAFE, een EU-breed programma dat defensieleningen met een looptijd van 45 jaar tegen gunstige voorwaarden aanbiedt. Daarna verlaagde zij de aanvraag tot ongeveer € 5 miljard (Il Foglio, Euronews). Daarmee liet Italië ruwweg € 10 miljard aan militaire investeringen liggen. Minister van Defensie Guido Crosetto zei het zonder omhaal: "Politiek weet ik dat mijn verzoek niet populair is, maar ik doe dit voor het land."

Afzien van SAFE levert geen besparing op. Italië laat goedkope financiering voor tanks, satellieten en gevechtsvliegtuigen liggen op een moment dat de Europese veiligheidssituatie zwaarder onder druk staat dan in decennia.

Groene investeringen, geen korting aan de pomp

De tweede beperking zit in wat met het geld mag worden betaald. De Commissie sloot subsidies voor fossiele brandstoffen uit, inclusief de accijnsverlagingen op brandstof die Italië tegen aanzienlijke kosten telkens heeft verlengd. Alleen groene investeringen tellen mee: hernieuwbare energie, elektriciteitsnetten, batterijopslag, warmtepompen en elektrische voertuigen.

Meloni presenteerde de inzet als verlichting van hoge energierekeningen. De Commissie antwoordde: "Je lost een aanbodschok niet op door de vraag te stimuleren." Angelo Bonelli van de Italiaanse Groenen was directer: "Brussel heeft uitgesloten dat Europese flexibiliteit wordt gebruikt om korting aan de pomp te financieren."

Italiaanse koppen over "€ 14 miljard voor energiekosten" zetten de lezer dus op het verkeerde been. Het geld financiert de energietransitie, niet goedkopere benzine.

Wie het geld werkelijk kan uitgeven

De clausule staat op verzoek open voor alle 27 EU-lidstaten. In de praktijk verschilt de toegang sterk. Tien landen zitten in de buitensporigtekortprocedure, het formele EU-traject voor lidstaten met een tekort boven 3% van het BBP. Elke nieuwe uitgave die zij onder de clausule opvoeren, moet passen binnen bindende paden voor tekortreductie.

Frankrijk is het duidelijkste voorbeeld. Parijs zit in de buitensporigtekortprocedure en probeert zijn tekort tegen het einde van dit decennium onder controle te krijgen. Het Franse ministerie van Financiën heeft nog niets gezegd over de energieclausule. Dat zwijgen zegt meer dan de viering in Rome: voor een land dat al moet snijden, biedt de clausule vooral flexibiliteit op papier.

Hier wordt de bredere lijn van de Commissie zichtbaar: geef een politieke kop, maar houd de structurele discipline intact. Juist landen met hoge schulden, de veronderstelde begunstigden, waren terughoudend om zelfs de oorspronkelijke defensieclausule te activeren. Italië kreeg erkenning. Brussel hield de regels overeind.

De EU-ministers van Financiën komen op 11 juni bijeen in de Ecofin-raad. Daarna volgt op 18 en 19 juni de Europese Raad. Beide moeten nog instemmen. Als het plafond telkens kan worden opgerekt voor de crisis van het moment, blijft de vraag wat het eigenlijk moet afdwingen.