Rosatom ontloopt Europese energiesancties

Een Duitse splijtstoffabriek kreeg vorige maand toestemming om reactoronderdelen te maken met technologie van de Russische staat. De Duitse regering zegt daartegen te zijn, maar juridisch niets te kunnen doen. Precies die tegenstelling laat zien waar het Europese sanctieregime ophoudt: de EU heeft Russische steenkool, het grootste deel van de olie en veel gas afgesneden, maar de civiele nucleaire handel vrijwel ongemoeid gelaten.

Op 22 juli gaf Nedersaksen groen licht voor uitbreiding van de fabriek voor splijtstofelementen in Lingen, die wordt gerund door een dochterbedrijf van het Franse Framatome. Door die uitbreiding kan de fabriek splijtstofassemblages maken voor VVER-reactoren, een Sovjetontwerp dat nog altijd kerncentrales in Midden- en Oost-Europa aandrijft (Framatome, BMUKN). De productie steunt op licenties, technologie en machines van TVEL, de splijtstoftak van het Russische staatsconcern Rosatom.

Waarom Berlijn goedkeurde wat het afwijst

Het federale milieuministerie stelde dat het geen wettelijke grond had om de vergunning te weigeren. Het Duitse atoomrecht gaat over veiligheid, niet over geopolitiek, en de huidige EU-sancties raken civiele nucleaire samenwerking niet (BMUKN). De Nedersaksische milieuminister Christian Meyer noemde de Russische betrokkenheid verkeerd, maar zei dat de deelstaat onder federaal toezicht handelde en de vergunning dus niet kon weigeren (NDR).

Aan de goedkeuring zijn wel veiligheidsvoorwaarden verbonden: beperkingen op toegang voor Rosatom-personeel, gescheiden IT-systemen en controles op hardware (ZEIT). Duitsland probeert de Russische betrokkenheid beheersbaar te maken, niet haar weg te nemen.

Waarom heeft de EU dit gat dan niet gedicht? Daarvoor zijn twee redenen: een technische en een politieke.

Kernsplijtstof is geen grondstof die je vervangt zoals ruwe olie. Een splijtstofassemblage is een precies ontworpen onderdeel voor een specifiek reactortype, goedgekeurd door een nationale toezichthouder en ingepland volgens een vaste laadcyclus. Volgens Framatome draaien in de EU 19 VVER-reactoren (Framatome). Hun Russische splijtstof vervangen vergt nieuwe ontwerpen, testassemblages en goedkeuring per centrale. Dat is een traject van jaren.

De politieke hindernis is eenvoudiger. EU-sancties vereisen unanimiteit onder artikel 31 van het EU-verdrag (EUR-Lex). Eén regering kan dus het hele pakket blokkeren. De Hongaarse minister van Buitenlandse Zaken Péter Szijjártó heeft gezegd dat nucleaire sancties de uitbreiding van Paks II in gevaar zouden brengen, een door Rosatom geleid project dat wordt ondersteund met een Russische staatslening van maximaal € 10 miljard (Agenzia Nova, World Nuclear Association).

Waar de echte afhankelijkheid zit

Ruslands greep zit niet vooral bij ruw uranium, maar bij de verwerkingsstappen daarna. Volgens het Euratom Supply Agency leverde Rusland in 2024 ongeveer 15,6% van het natuurlijke uranium van de EU, maar circa 22,4% van de conversiediensten, waarbij uraniumerts wordt omgezet in gas dat geschikt is voor verrijking, en 23,5% van de verrijkingsdiensten, waarbij de splijtbare fractie wordt geconcentreerd zodat uranium een reactor kan voeden (Euratom Supply Agency, S&P Global). Juist die tussenstappen zijn moeilijker te vervangen, omdat wereldwijd maar een handvol installaties dit op grote schaal kan.

De landen met VVER-reactoren vallen grofweg in drie groepen. Tsjechië en Bulgarije schakelen al over: Temelín kreeg eind 2024 zijn laatste levering van TVEL, en blok 5 van Kozloduy laadt splijtstof van Westinghouse (Seznam Zprávy, Sega). Slowakije heeft contracten voor westerse splijtstof getekend, maar die zijn nog niet volledig ingevoerd voor alle vijf reactoren. Omdat kernenergie ongeveer 62% van de Slowaakse elektriciteit levert, is de speelruimte voor verstoring beperkt (Reuters, World Nuclear Association). Hongarije heeft voor Paks nog geen westerse splijtstof vergund; de eerste alternatieve assemblages van Framatome worden rond 2028 verwacht (Atlatszo).

Frankrijk voegt daar een leveranciersbelang aan toe. Reuters meldde dat Frankrijk in 2025 39% van zijn verrijkte uranium uit Rusland importeerde (Reuters). Orano, het Franse bedrijf in de splijtstofcyclus, pleit voor dalende quota in plaats van een abrupte breuk. Framatome kan ondertussen juist profiteren van nieuwe VVER-contracten door de uitbreiding in Lingen. Parijs is daarmee tegelijk voorstander van diversificatie en begunstigde van de bestaande situatie.

De economische logica van deadlines

De Verenigde Staten hebben al een tussenroute gekozen. Washington verbood in 2024 de import van Russisch uranium, maar staat tijdelijke vrijstellingen toe zolang alternatieven nog ontbreken (Congress). De EU heeft geen vergelijkbaar voorstel op tafel gelegd, ondanks de belofte onder REPowerEU om de afhankelijkheid van Russische energie te beëindigen (European Commission).

Westinghouse, Framatome en Europese verrijkingscapaciteit rond Urenco zouden door zo'n route contracten krijgen en een duidelijker reden om in nieuwe capaciteit te investeren. Onzekerheid over EU-beleid houdt investeringsbesluiten bij Urenco nu al tegen (Reuters). Rosatom zou inkomsten verliezen. Boedapest zou diplomatieke hefboomwerking kwijtraken.

Een onmiddellijk totaalverbod zou onverstandig zijn; sommige reactoren kunnen nog niet draaien op niet-Russische splijtstof. Helemaal geen verbod houdt Rosatom nog een decennium verankerd in de Europese energie-infrastructuur. De logische derde route is bindende deadlines, afgestemd op het moment waarop elke reactor daadwerkelijk kan overschakelen, met vrijstellingen voor installaties die dat aantoonbaar nog niet kunnen. Zonder zo'n schema blijft Europa Russische energie sanctioneren terwijl het in dezelfde beweging Russische nucleaire samenwerking vergunt.