Arrestatie in Rotterdam legt EU-sanctiegaten bloot

Nederlandse douaniers openden tientallen containers op een schip dat zijn vaste route tussen Rotterdam en Sint-Petersburg voer. Binnen lagen autoruiten, portieren, motorolie en luchtfiltersystemen. Allemaal gesanctioneerde goederen, met labels die waren losgehaald en opnieuw aangebracht om de herkomst te verhullen. De kapitein werd ter plekke aangehouden. Daarna volgden doorzoekingen op adressen in Rotterdam en Amsterdam (Duane Morris).

Het gaat om gewone verbruiksgoederen: onderdelen die vrachtwagens en militaire voertuigen draaiende houden, en die Europese fabrikanten vóór de sancties zonder belemmering leverden. De EU heeft een brede reeks uitvoerproducten naar Rusland verboden, verspreid over honderden productcategorieën. Maar export verbieden is iets anders dan die export ook daadwerkelijk tegenhouden.

Drie landen doen het werk

De handhaving van sancties is in de EU volledig gedecentraliseerd. Elk land organiseert zijn eigen douanecontroles. Er is geen gedeelde databank met verdachte zendingen, geen gemeenschappelijke inspectiestandaard en geen Europese handhavingsdienst voor goederen.

Polen is goed voor 56% van alle Rapid Information Form-meldingen, het EU-systeem waarmee verdachte uitvoer wordt gesignaleerd. Dat is meer dan de overige 26 lidstaten samen. Nederland en Finland voeren daarnaast gespecialiseerde strafrechtelijke onderzoeken uit via aparte teams. De rest blijft ver achter.

Ierland heeft sinds 2022 geen enkele sanctiezaak strafrechtelijk vervolgd. Toen de EU alle lidstaten verplichtte om sanctieschendingen uiterlijk in mei 2025 strafbaar te stellen, haalden alleen Estland en Finland die deadline. De Commissie begon inbreukprocedures tegen 18 van de 27 lidstaten, waaronder Duitsland, Frankrijk en Spanje.

De omweg die de douane passeert

De Rotterdamse zaak draait om de grofste vorm van ontwijking: dozen met nieuwe labels op een directe route. Lastiger is de legale omleiding.

Sinds 2022 is de EU-uitvoer van gesanctioneerde goederen naar verschillende Centraal-Aziatische landen sterk gestegen. Kirgizië, Armenië en Kazachstan behoren allemaal tot de Euraziatische Economische Unie, een douane-unie met Rusland. Zodra goederen daar eenmaal zijn ingevoerd, kunnen zij vrij over de grenzen bewegen. Een studie van Oxford laat zien dat de stijging van de uitvoer van gesanctioneerde goederen naar deze landen al binnen enkele dagen na de inwerkingtreding van de sancties begon. Over de bedoeling bestaat daardoor weinig twijfel, al blijft de absolute omvang onderwerp van debat. Sommige procentuele stijgingen komen immers vanaf een zeer lage basis, niet uit grote handelsstromen.

In april 2026 activeerde de EU voor het eerst haar anti-omzeilingsinstrument tegen Kirgizië. Vier jaar nadat het patroon zichtbaar werd.

De wet als achterdeur

In Ierland zit het gat in de wet zelf. Aughinish Alumina, de grootste aluminiumoxideraffinaderij van Europa, is eigendom van het Russische metaalconcern Rusal. Aluminiumoxide, de grondstof voor aluminium, gaat van Aughinish naar smelters van Rusal. Een onderzoek volgde het materiaal verder naar producenten van Iskander-ballistische raketten en Shahed-drones, die beide tegen Oekraïne worden ingezet.

Dat is allemaal legaal. Aluminiumoxide werd bewust buiten de EU-sancties gehouden, omdat Europese smelters in Frankrijk en Zweden afhankelijk zijn van de productie van Aughinish. De Ierse premier noemde sancties tegen de fabriek "self-defeating".

De Rotterdamse kapitein wordt vervolgd. De eigenaren van Aughinish niet. Het verschil is dat Brussel voor de ene stroom een verbod heeft geschreven en voor de andere een uitzondering.

Het komende 21ste sanctiepakket, verwacht eind juni, verandert daar niets aan. De Commissie heeft al laten doorschemeren dat Aughinish uitgezonderd blijft. Een voorgesteld totaalverbod op Europese scheepvaart- en verzekeringsdiensten voor Russische olietankers loopt vast op Griekenland, Cyprus en Malta, waarvan de scheepvaartsectoren afhankelijk zijn van die handel. Waar Europese commerciële belangen groot genoeg zijn, houdt de handhaving op bij de grens van de wet.