Rusland werft wegwerpagenten via Telegram

Een bericht op Telegram belooft snel geld. De eerste opdracht is klein: fotografeer een gebouw, kijk of een toegangsroute open is, sluit je aan bij een protest. Betaling volgt na bewijs. Wie levert, krijgt daarna zwaardere opdrachten. Poolse, Duitse en Franse veiligheidsdiensten hebben inmiddels mensen aangehouden of aangeklaagd die in die keten zijn beland. Geen opgeleide spionnen, maar gewone mensen die online worden geworven voor afgebakende klussen waarvan zij de bedoeling niet altijd overzien. Het model is goedkoop, in een vroeg stadium moeilijk te duiden en laat zien hoe traag Europa losse lokale dossiers omzet in één gedeeld sabotagebeeld.

Eerst fotograferen, daarna opschalen

De duidelijkste openbare documentatie komt uit Polen. De binnenlandse veiligheidsdienst ABW meldde aanhoudingen van een Pool en een Belarussische man die, in opdracht van een Telegrammoderator, locaties fotografeerden die van belang zijn voor de staatsveiligheid. Het Openbaar Ministerie kwalificeerde dat als "diversion directed against Poland" (Interia). Minister van Binnenlandse Zaken Tomasz Siemoniak noemde Warschau, Wrocław, Krakau, Zakopane en Bydgoszcz als steden waar zulke werving plaatsvond (RMF24, Radio Alex).

In een andere operatie kregen mensen geld om zich aan te sluiten bij demonstraties die moesten lijken op spontaan protest onder Oekraïense vluchtelingen. Het doel was om corruptieschandalen en interne Oekraïense conflicten politiek bruikbaar te maken, en zo de spanningen tussen Polen en Oekraïners aan te scherpen.

Poolse deskundigen spreken van "wegwerpagentschappen": mensen die met geld, druk of manipulatie worden binnengehaald (Rzeczpospolita). De eerste handeling lijkt op vandalisme of activisme. In werkelijkheid test de opdrachtgever of iemand later ook iets riskanters wil doen.

Hetzelfde draaiboek over de grens

De Duitse binnenlandse veiligheidsdienst BfV beschreef hetzelfde mechanisme in zijn jaarverslag over 2025: Russische diensten werven via Telegram helpers voor fotografie, observatie van infrastructuur en voorbereidende sabotage (BR). Juist die opzet maakt het lastig om snel vast te stellen of een incident door een staat is gestuurd, gewone criminaliteit is of simpelweg een ongeluk. Drie mannen zijn veroordeeld voor spionage rond spoorlijnen die verband hielden met steun aan Oekraïne (DW, ZEIT).

Frankrijk levert de scherpste afzonderlijke zaak. Bij Toulouse werd op 5 juni een Belarussische man aangeklaagd nadat technici van dronefabrikant Delair hem hadden betrapt terwijl hij dronetests filmde. Onderzoekers van de DGSI, de Franse binnenlandse veiligheidsdienst, vonden op zijn telefoon een video van 55 seconden die naar een Russisch nummer was gestuurd (Le Monde). Enkele dagen eerder was dezelfde fabriek volgens Le Monde getroffen door een aanval met een molotovcocktail, maar onderzoekers hebben publiekelijk geen verband vastgesteld tussen de aangehouden man en de brandstichting. Het dossier over verkenning is sterk. De volledige keten, van Russische opdracht via filmen tot brandstichting door dezelfde persoon, is niet bewezen.

Van wie is het probleem

De Letse staatsveiligheidsdienst VDD waarschuwt dat jongeren steeds vaker worden benaderd via TikTok, Discord, Telegram en gameplatforms zoals Roblox (Baltija.eu). Het wervingsoppervlak wordt breder. De bevoegdheid om ertegen op te treden groeit niet mee.

Nationale veiligheid blijft onder het EU-verdrag immers een verantwoordelijkheid van de lidstaten zelf (TEU Article 4). Nationale diensten onderzoeken. Nationale aanklagers vervolgen. Europol kan politie-informatie over grenzen heen verbinden (Europol). Eurojust kan aanklagers bijeenbrengen, en het SIRIUS-project helpt hen aan de Telegramchats en accountgegevens waarvan dit soort zaken vaak afhankelijk is (Eurojust SIRIUS). Maar coördinatie is geen bevelsstructuur. Geen enkele EU-instantie kan een contrasabotagezaak van de eerste detectie tot en met vervolging zelf trekken.

Daar komt het platformprobleem bij. Telegram staat niet op de lijst van Very Large Online Platforms van de Commissie onder de Digital Services Act, de Europese wet voor onlinecontentbeheer. Daardoor valt het platform buiten het extra toezicht op systeemrisico's dat wel geldt voor de grootste platforms (Commission VLOP list). Het wervingskanaal bevindt zich dus buiten de reguleringsarchitectuur die juist voor dit soort gecoördineerde schade is gebouwd.

Een sabotagerekruteur opereert als Europees probleem, terwijl elk juridisch antwoord lokaal begint. Europa heeft wel coördinatiemiddelen, maar geen enkele instantie is vroeg genoeg eigenaar van het patroon. Herkenning hangt daardoor nog altijd af van een nationale rechercheur die een foto van een spoorwegemplacement, gemaakt door iemand die dacht makkelijk geld te verdienen, koppelt aan de Telegramchat waarin de opdracht werd gegeven.